Zoektocht naar een jongeman

Een blozende, zelfbewuste jongeman in een zwarte mantel met een elegante kraag. De Amsterdamse kunsthandelaar Jan Six haalde het wereldnieuws met de vondst onlangs van dit portret gemaakt door Rembrandt. De grootmeester heeft het omstreeks 1634 geschilderd. Maar wie is dan die jongeman? Petra Schoenmaker dook in de archieven.

Dit is het verhaal van een zoektocht in de Amsterdamse ondertrouwregisters uit 1633 en 1634 naar mogelijke kandidaten voor de identiteit van de jongeman op een pas ontdekt schilderij van Rembrandt van Rijn. Vermoedelijk was het portret deel van een veel groter doek: een bruiloftsportret, met rechts een tafel waaraan een vrouw zat. De bruidegom lijkt in elk geval jonger dan dertig. Hij is duidelijk welopgevoed, geletterd en al, handelingsbekwaam. Een fatsoenlijke handtekening kon hij zeker zetten en zijn bruid ongetwijfeld ook.

In de registers uit die jaren worden de bruidegoms direct in de eerste regel van de akte genoemd. De meeste kunnen binnen enkele seconden afgeschreven worden als ‘niet interessant’. We mogen aannemen dat de jongeman uit een vermogend nest komt, want een door Rembrandt geschilderd portret van dit formaat was uitzonderlijk kostbaar. Alle bruidegoms met een ambacht, een varend beroep, soldaten, et cetera vallen dus af. Het complete schilderij was behoorlijk fors en zal ongetwijfeld bestemd zijn geweest voor een tamelijk groot huis in een van de betere buurten. Adressen in sloppen en gangen en zijstraatjes kunnen terzijde worden geschoven.

Deze zeef deed zijn werk: 49 echtparen bleven over. Ik heb gekeken of er van hen boedelbeschrijvingen te vinden waren in de ‘Montias Database’, een online register. En ik heb in de databank van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie in Den Haag gezocht naar andere schilderijen (van deze echtparen), die misschien met dit portret te vergelijken waren. Er resteerden vijf kandidaten.

Gerard van Straten

De eerste kandidaat is Gerard van Straten, “van Utrecht” en “out 29 jaer”, die trouwt met Machteltje Blaeuwenhaens, “out 17 jaer”. De leeftijd van Gerard is niet helemaal duidelijk: de ‘29’ in de akte kan ook een ‘20’ zijn. Machteltje is zeventien: een bruidegom van twintig is dan misschien waarschijnlijker dan een 29-jarige.

Van Machteltje is een boedelbeschrijving bekend waaruit blijkt dat zij en Gerard een zoon hadden, ook Gerard genaamd, die op 14 november 1637 in Utrecht werd gedoopt. Het jonge paar is dus in Utrecht gaan wonen. Machteltje keert na zijn dood terug in Amsterdam, om in 1639 te hertrouwen. De beschrijving vermeldt dat een “conterfeijtsel” van Gerard “in een zijkamertje” hing. Het vroege overlijden van haar eerste echtgenoot kan verklaren waarom Machteltje zijn beeltenis uit het huwelijksportret heeft gesneden.

Gerard van Straten kwam uit Utrecht. In het Utrechts archief vond ik een testament van hem en Machteltje, opgemaakt op 25 januari 1638, waarin zijn beroep vermeld wordt: apotheker. Zijn broer Willem ‘Guillielmus’ van (der) Straten (Stratenus, 1593-1681) was in 1636 de eerste hoogleraar genees- en ontleedkunde in Utrecht. De doopakte van Gerard is niet teruggevonden. Gezien de leeftijd van zijn broer lijkt het aannemelijk dat hij bij zijn huwelijk toch eerder 29 was (dus geboren rond 1605), dan twintig (1614).

Cornelis Witsen

Cornelis Witsen is met 28 jaar aan de oude kant als hij in 1634 in ondertrouw gaat met Catharina Opsi, dan zestien jaar. In zijn latere leven wordt hij burgemeester van Amsterdam. Er zijn meerdere portretten van hem bekend; hij zit breeduit aan de rechterkant van de grote Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster van Bartholomeus van der Helst, uit 1648. Komen zijn gelaatstrekken als oudere man overeen met die van de jonge man op het schilderij – het krullende haar, het kuiltje in de kin, later verscholen achter een sikje?

Hendrik Trip

Hendrick Trip is 26 wanneer hij op 31 maart 1633 in ondertrouw gaat met de Cecilia Godijn, ze is een jaar jonger. Hij laat zich in 1660 schilderen door Ferdinand Bol. De twee portretten komen aardig overeen qua stijl en gezichtsuitdrukking. Het lijkt wel of de Rembrandt als voorbeeld gediend heeft; Bol onderbreekt het grote zwarte vlak van de mantel door een tweede hand op te voeren – Trip trekt net een handschoen aan. Cecilia Godijn overlijdt jong en Hendrick hertrouwt omstreeks 1646: wederom een mogelijke reden om het huwelijksportret op te delen.

Reinier van Buren

Het huwelijk tussen Reinier van Buren, 26 jaar oud, en Margriet Coppitsdochter van Blaricum (19) biedt op zich weinig aanknopingspunten. Maar Margriet was de jongere zus van Oopjen Coppit, die zich in 1634 met haar echtgenoot, Marten Soolmans op spectaculair formaat liet portretteren door Rembrandt. Als Oopje zo ter gelegenheid van het huwelijk geschilderd werd, waarom Margriet dan niet?

Er is een portret van een onbekende jonge vrouw door Rembrandt uit 1633, dat een sterke gelijkenis vertoont met Rembrandts Oopjen. Margriet misschien? Alleen is het geschilderd op paneel en kan het dus niet het ‘uitgeknipte’ deel van het huwelijksportret zijn.

Pieter van Papenbroeck

Pieter van Papenbroek (22), wonend in de Kalverstraat, trouwt met Wendela ‘Wijntje’ de Graeff van 24. Over Pieter is niet veel te vinden, maar zijn leeftijd maakt hem tot een kandidaat. Bovendien behoort zijn echtgenote tot een van meest vooraanstaande families van de stad, die flinke connecties heeft met Rembrandt. Zij is de dochter van burgemeester Jacob de Graeff en de zus van burgemeester Cornelis de Graeff.

Cornelis was getrouwd met Catharina Hooft, van wie Govert Flinck in 1635 een portret maakte. Flinck werkte in 1634 werkte nog in het atelier van Rembrandt, dus als Wendela en Pieter een huwelijksportret lieten maken, waarom dan niet daar? Net zoals Wendela’s broer Andries, ook burgemeester, zich vijf jaar later door Rembrandt liet portretteren, ook ‘ten voeten uit’.

Pieter van Papenbroek stierf jong, op 17 april 1642. Wendela hertrouwde in 1645 met Willem Schrijver, zij had dus reden om Pieter uit haar oude huwelijksportret te knippen. Wendela overleed thuis in 1652 en Willem in 1661. Zijn inboedel – waarin de grote verzameling boeken en kunstvoorwerpen van zijn vader was opgenomen – kwam in augustus 1663 op de veiling, waarin “twee braave groote stukken van Rembrant”. Was dit portret er een van? Is Pieter van Papenbroeck de jongeman van Rembrandt?

 

Kader

Wie weet meer?

De boedelinventarissen van deze vijf personen zijn helaas nog niet gevonden in de notariële akten. Nieuwe gegevens over Pieter van Papenbroek en de andere kandidaten zijn daarom zeer welkom: [email protected]

 

PETRA SCHOENMAKER (1966-2020) WAS VRIJWILLIGSTER BIJ HET PROJECT ‘ALLE AMSTERDAMSE AKTEN’ VAN HET STADSARCHIEF AMSTERDAM, DAT TOT DOEL HEEFT HET ENORME ARCHIEF VAN DE AMSTERDAMSE NOTARISSEN TUSSEN 1578 EN 1915 IN KAART TE BRENGEN.

 

 

Delen:

Editie:
December November
Jaargang:
2018 70
Rubriek:
Amsterdamse Akten
Tijdperk:
1600-1700

Gerelateerd

Rembrandt woonde te midden van zwarte buren
Rembrandt woonde te midden van zwarte buren
Amsterdamse Akten 14 november 2018