Weer een stukje ‘Kolkkasteel’ erbij!

Wat vertellen radarbeelden?

Onder Nieuwendijk 138 (nu kledingdumpzaak The Worker Company; straks appartementen) is eind februari weer een stukje blootgelegd van het zogeheten ‘Kasteel van Aemstel’, waarvan het eerste deel in 1994 werd ontdekt bij de Nieuwezijds Kolk. Het nu opgegraven deel is het noordelijkste stukje van de oostmuur.

Sinds toenmalig stadsarcheoloog Jan Baart in 1994 tot ieders verrassing vijftien meter van de westmuur opgroef, is er gedebatteerd over de ouderdom en de functie van dit kennelijk behoorlijk stevige bouwwerk. Aanvankelijk zag Baart het aan voor de burcht van de heren van Aemstel, die in de 13de eeuw Amstelland als ‘leenmannen’ bestuurden en uitbaatten namens afwisselend de machtige bisschop van Utrecht en diens grote rivaal, de graaf van Holland. Die heren zijn in het nationaal geheugen gegrift dankzij Vondels beroemde toneelstuk Gysbreght van Aemstel (1636), losjes gebaseerd op de belevenissen van Gijsbrecht IV.

Baart hield maandenlang koppig vol dat dit ‘kasteel’ rond 1230 gebouwd werd, door Gijsbrecht II, maar dendrochronologisch onderzoek (analyse van de jaarringen in het sloophout dat als fundering diende), wees onomstotelijk uit dat het bouwjaar ergens tussen 1280 en 1305 moest liggen. En dán zijn er diverse opdrachtgevers denkbaar, want de machtsverhoudingen wisselden juist toen razendsnel. Als het tussen 1280 en 1285 is gebouwd, zal de bouwheer graaf Floris V geweest zijn, want vazal Gijsbrecht IV zat toen in het gevang als straf voor zijn voortdurend complotteren.

Maar in 1285 werd Gijsbrecht weer in genade aangenomen – tot hij in 1296 Floris hielp vermoorden. In de tussenliggende jaren kan ook híj deze versterking hebben laten bouwen, als zijn woonkasteel. Als het daarentegen ná 1297 werd gebouwd, was dat niet door Gijsbrecht, want die was gevlucht. Intussen werd Floris’ zoon Jan van Holland hier de baas. En die verdreef begin 1304 Gijsbrechts zoon Jan van Aemstel, die kort tevoren de stad heroverd had. Bij die strafexpeditie van de jonge graaf in 1304 zijn de Amsterdammers waarschijnlijk gedwongen hun burcht te slopen.

Woonvertrekken?

Een belangrijke aanwijzing voor de ware identiteit van de bouwheer kan de plattegrond van deze versterking zijn. Als er binnen de zware muren woonvertrekken lagen, dan is het waarschijnlijk dat de Van Aemstels het geval bouwden. In oude kronieken wordt immers verteld dat zij behalve in Ouderkerk ook in Amsterdam gewoond hebben. De graven van Holland daarentegen hadden her en der residenties, maar niet in Amsterdam. Als het complex dus een verdedigingswerk zonder woonvertrekken blijkt te zijn, heeft waarschijnlijk niet Gijsbrecht maar graaf Floris of graaf Jan het laten neerzetten.

Tot nog toe kon er echter niet binnen de zware muren worden gegraven, domweg omdat er nog huizen/winkels bovenop staan. De toestemming om nu te graven onder Nieuwendijk 138 was dan ook een buitenkansje, want dit terrein ligt ten dele binnen de ‘kasteelmuren’. Bovendien hadden de onderzoekers al wél eerder in die winkel radaronderzoek mogen doen. En dát wees uit dat daar ergens onder de vloer een ‘hard volume’ lag: een binnenmuur?

Het resultaat viel mee én tegen. De oostmuur bleek inderdaad precies te liggen waar die op grond van de radarsporen werd verwacht. Maar die binnenmuur was geen binnenmuur. Wat de radar aangaf, was gewoon keiharde kleibodem, contrasterend met het weke veen er pal naast. Nog steeds geen spoor van een woonfunctie, dus. Maar ach, onder de vloeren van Nieuwendijk 140-144, waar nu nog niet gegraven kan worden, kunnen in de toekomst wellicht nog heel wat verrassende zaken worden aangetroffen…

Tekst: Peter-Paul de Baar
Foto: Han van Gool/Stadsarchief
April 2006

Delen:

Buurten:
Centrum
Dossiers:
Archeologie Architectuur
Editie:
April
Jaargang:
2006 58
Rubriek:
Verhaal
Tijdperk:
1600-1700