Voorproefje Zomernummer: Uilke Jans Klaren (1852-1947) was de grondlegger van het speeltuinwerk in Nederland

De speeltuinman

‘Vader Klaren’ werd hij genoemd. Scheepstimmerman Uilke Jans Klaren was eind 19de-begin 20ste eeuw pionier en gangmaker van de speeltuinbeweging. Hij streed voor een speeltuin op de Oostelijke Eilanden, waar hij woonde. De eerste van en voor de leden zelf. De Oosterspeeltuin bestaat nog altijd en krijgt deze zomer een grondige opknapbeurt. 

Op 17 juni 1900 richtte scheepstimmerman Uilke Jans Klaren uit de Bootstraat op Wittenburg samen met dertien anderen de Vereeniging Oosterspeeltuin op. Ze kregen een stuk grond van de gemeente toegewezen, waar op 23 april 1902 de eerste alleen voor leden toegankelijke en door de leden zelf geleide speeltuin van Nederland werd geopend. Een doorbraak. De nieuwe speeltuin in de Czaar Peterstraat markeerde het begin van de speeltuinbeweging. Overal in de stad kwamen speeltuinverenigingen tot bloei. 

Uilke Jans Klaren werd in 1852 geboren in het Friese dorp Tjalleberd als zoon van een turfwerker. Zijn schoolmeesters zagen veel in hem, maar een opleiding tot onderwijzer zat er niet in. Op z’n twaalfde moest hij uit werken als scheepstimmerman. De slechte vooruitzichten in Friesland en de lokroep van het avontuur dreven hem in 1881 met zijn jonge gezin naar Amsterdam. Kort na elkaar overleden zijn vrouw en twee jonge kinderen, het derde kind volgde tien jaar later. Hij hertrouwde en kreeg met zijn nieuwe vrouw acht kinderen. 

Als kostwinner van een groot gezin maakte hij werkweken van 50 tot 60 uur en daarnaast had hij zijn handen vol aan zijn vele sociale en politieke activiteiten. De erbarmelijke leefomstandigheden van de arbeidersgezinnen op de Oostelijke Eilanden gingen hem na aan het hart. Hij was bestuurslid van de Amsterdamse SDAP, secretaris van de vakbond van metaalbewerkers en scheepstimmerlieden Verbetering Zij Ons Streven (1896-1903) en tussen 1898 en 1905 ook bestuurslid van de vereniging Samenwerking, gericht op de volksontwikkeling op de Oostelijke Eilanden. Verder zat hij in de Commissie tot Weering van het Schoolverzuim, in het bestuur van de Amsterdamse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (ABLO) en in de Commissie Klompen en Pantoffels van de vereniging Voor het Schoolkind.

 

Pret

Hij was vooral getroffen door de “algemene verwaarlozing van het algemene jeugdleven”. Op de Oostelijke Eilanden zwierven de kinderen na schooltijd over straat. Speelterreinen ontbraken, baldadigheid en straatschenderij waren vormen van vermaak. De burgerij sprak er schande van. Maar, vond Klaren, zolang er geen oog was voor de noden van het opgroeiend kind, mocht de maatschappij niet veel van ze verwachten als zij eenmaal volwassen waren. “Niet de jeugd is misdadig, maar de samenleving, want zij ontneemt de jeugd alle gelegenheid tot spelen, tot goede lichamelijke ontwikkeling. Geef de jeugd de gelegenheid zich lichamelijk te ontwikkelen en dit te doen samengaan met haar geestelijke ontwikkeling en het zal de jeugd verheffen. Geef haar niet de gelegenheid en laat haar als speelterrein de straat en het zal haar demoraliseren zich lichamelijk te ontwikkelen.” 

Alle reden dus voor de oprichting van speeltuinen, te beginnen in zijn eigen buurt. De eerste speeltuin in Amsterdam was de overigens niet. In het Tweede Weteringplantsoen was al in 1880 de Openbare Speeltuin no. 1 geopend op initiatief van Nicolaas Tetterode (van de bekende lettergieterij). Een jaar later aan de Marnixstraat bij de Westerstraat nog een tweede. Tetterode had in 1878 in het Algemeen Handelsblad gepleit voor een speelplaats “waar de kinderen van het volk een schat van pret kunnen hebben en die er prachtig toe zou kunnen meewerken om het ellendig dobbelen en andere ongezonde en onbeschaafde straatvermaken de kop in te drukken”. Aan de burgers die dachten dat het samenbrengen van de “onhebbelijke en onhandelbare kinderen” tot oorlog leiden zou, vroeg hij of het dan beter was om ze “in het wild” te laten lopen, de kroeg in te jagen of aan het gokken te brengen. 

 

Het hele artikel lezen? Je vindt het in ons zomernummer. 


Dit nummer niet missen? Word voor donderdag 20 juni 16:00 abonnee, dan ontvang je het thuis.
Profiteer van 50% introductiekorting én welkomstcadeaus

MELD JE NU AAN!

 

Beeld: De Oosterspeeltuin, ongedateerd, Collectie Stadsarchief Amsterdam.

Juli/Augustusnummer 2019
Delen: