Prins Maurits op de Egelantiersgracht

Hij staat er onalledaags bij, zo in een pofbroek. De gevelsteen met prins Maurits, zoon en opvolger van Willem van Oranje als stadhouder, was tot 1921 te zien in het hartje van de Jordaan. Na een stevige zwerftocht is de steen terug in Amsterdam en wacht op herplaatsing. 

In 1921 werd er flink gesloopt op de Egelantiersgracht. Drie redelijk gave en rijk gedecoreerde 17de-eeuwse trapgevels (de nummers 149, 151 en 155; 153 was inpandig) moesten het veld ruimen voor een (nu ook al weer verdwenen) Rooms-katholiek Zusterhuis. Van dit zusterhuis was aan de grachtzijde alleen een hoge blinde muur te zien met uiterst links een toegangsdeur. Boven deze deur was een reliëf met een staande Christusfiguur met gespreide armen en daaronder de tekst ‘CHRISTO REGI’ (Christus Koning) ingemetseld, vergezeld van twee oude leeuwenmaskers. 
In het uiterst rechtse deel van de blinde muur prijkten een van de afgebroken huizen afkomstig cartouche met het jaartal 1632 én een gevelsteen met de staande figuur van prins Maurits en daaronder de tekst ‘P.M.D.NASSAV’ (Prince Maurice de Nassau = Prins Maurits van Nassau). De voorstelling van de prins (1567-1625) in pofbroek is uniek. Tot nu toe is geen vergelijkbaar beeld van de stadhouder bekend. Steevast werd hij in harnas getekend en geschilderd. 
Tot mei 1961 heeft deze blinde muur dit grachtgedeelte ontsierd. Toen werd het zusterhuis afgebroken en moesten ook de belendende panden Egelantiersgracht 143, 145 en 157 tegen de grond om plaats te maken voor de nieuwbouw van het Sint-Piusklooster, dat eerder in de Kerkstraat te vinden was. Samen met een andere bijzondere gevelsteen (‘De Koning van Bohemen’ van nummer 145, waarover later meer) verhuisde ‘Maurits’ naar de opslagwerf van het Gemeentelijke Bureau Monumentenzorg aan de H.J.E. Wenckebachweg. Hoewel Monumentenzorg toegezegd had dat ze in de nieuwbouw zouden terugkeren, is dat niet gebeurd.

Zoekgeraakt
De steen is zelfs een tijdje ‘verdwenen’ geweest. In 1994 bleek hij bij een inspectie van de gevelstenen op de werf van Monumentenzorg niet aanwezig te zijn en werd door de beheerder ‘zoek’ verklaard. Bij toeval kwam uit dat restauratiearchitect Walter Kramer een afgietsel van de zoekgeraakte steen bezat en via hem vond de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Gevelstenen (VVAG) contact met Gerard Overeem, destijds beheerder van het bouwfragmentendepot van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. 
Hij wist dat de gevelsteen door het Amsterdamse Bureau Monumentenzorg in 1975 was uitgeleend aan de Rijksdienst om wat proeven te doen met afgietsels in diverse soorten mortel. Van een vergelijkend onderzoek was het nooit gekomen. Men had vergeten het origineel te retourneren naar Amsterdam, maar een van de drie afgietsels was bij Walter Kramer terechtgekomen. 
De VVAG kon in juni 2002 Maurits ophalen bij het Rijksdepot in Fort Rijnauwen en liet hem door Jan Hilbers schoonmaken en restaureren. De prachtige gevelsteen wacht nog altijd op herplaatsing op de Egelantiersgracht.

Koning van Bohemen
Er is nog een andere bijzondere gevelsteen, die wij al terzijde noemden. Egelantiersgracht 145 had tot de verbouwing in 1883 een trapgevel van hetzelfde type als de in 1921 afgebroken pandjes, waar in het midden boven de onderpui een gevelsteen met een mansportret prijkte. ‘IN DEN KONING VAN BOHEMEN’ was het onderschrift: Maurits’ neef keurvorst Frederik van de Palts (1596-1632), ook bekend als de Winterkoning, gehakt naar een gravure van Claes Jansz. Visscher. Na de verbouwing kreeg de steen een plek onder het zoldervenster. 
Ook dit huis is later (zoals gezegd) gesloopt. De steen met de koning van Bohemen werd in 1995 door Monumentenzorg overgedragen aan het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (KOG) als compensatie voor een andere bij hen zoekgeraakte gevelsteen. De VVAG heeft er bij het KOG met succes op aangedrongen de gevelsteen weer een plek op de Egelantiersgracht te geven in de muur van het inmiddels tot appartementen verbouwde Piusklooster. In juli 1999 keerde de koningssteen weer terug, niet ver van de oorspronkelijke plek.

Delen:

Jaargang:
2013 65

Gerelateerd

"Ik woon in De Baarsjes! En jij?" Rondrit met Eberhard door zijn Amsterdam.
"Ik woon in De Baarsjes! En jij?" Rondrit met Eberhard door zijn Amsterdam.
Vaste route 8 oktober 2017
Roel van Duijn over zijn rol in de Amsterdamse revolutie
Roel van Duijn over zijn rol in de Amsterdamse revolutie
18 mei 2014
De vaste route van Noraly Beyer
De vaste route van Noraly Beyer
Vaste route 24 januari 2014