Katalysator van emancipatie

Als de aanvoer van ´ruw´ – onbewerkte diamanten – even stokt, haalt meneer Hygmans de dure sigaren uit de etalage van zijn winkel aan de Weesperstraat. Hij vervangt ze door sigaartjes van 2 cent, gedraaid van goedkope tabak. Merknaam: Werkeloze. Zo kan de diamantwerker toch van een rokertje genieten.  

Het diamantvak was doorgedrongen in de haarvaten van het dagelijks leven in deze buurt. Hoe dat zo gekomen is, is zorgvuldig vastgelegd door cultuurhistoricus Daniël M. Metz. Hij documenteert een lange eeuw van diamantnijverheid aan de Nieuwe Achtergracht, waar de slijperijen zich ontwikkelen van huisvlijt op paardenkracht, via stoom en elektriciteit tot grote fabrieken. Daar werken al snel enkele honderden slijpers, klovers, zagers en roosjessnijders. 

Het was een voornamelijk Joodse omgeving gebaseerd op vertrouwen en mededogen, waar iedereen elkaar kende of familie was. Tegelijkertijd waren er banden met de hele wereld. Die arriveerde op het Weesperpoortstation, logeerde in het Amstelhotel en deed zaken in de monumentale Diamantbeurs op de hoek van de Weesperstraat. 

Voor Joodse arbeiders was de diamantindustrie een belangrijke katalysator in hun emancipatie. Met de eerste Nederlandse vakbond, een verfijnd zorgstelsel (wie beroepsziekte tbc opliep kon een ligstoel lenen van de GG & GD) en een uitbundig verenigingsleven waarin ontwikkeling centraal stond, kreeg de Joodse gemeenschap in Amsterdam zelfvertrouwen en een belangrijke plek in het maatschappelijk leven van de stad.  

Maar de Duitsers maakten af wat de crisis al was begonnen. Op 16 april 1942 moeten de diamanthandelaren hun partijen inleveren en verlaat de Sicherheitspolizei met een geschatte buit van 25.000.000 gulden de Beurs. Fabriekseigenaren, werkers en handelaren worden vermoord in de kampen – van de vijfhonderd medewerkers van de firma Asscher blijven er vijftien in leven.  

De Nieuwe Achtergracht is gehavend en verlaten en wordt in de jaren zestig onderdeel van een universiteitscomplex. Over de etalage van meneer Hygmans raast nu het verkeer, van de iconische industrie rest nog een enkel bedrijf dat catert voor toeristen.  

DIAMANTGRACHT  
Het joodse hart van een typisch Amsterdamse industrie 
Daniël M. Metz 

- Walburg Pers 
- 272 blz. 
- € 29,99 

Delen:

Buurten:
Centrum
Editie:
Mei
Jaargang:
Rubriek:
Recensie
Tijdperk:
1800-1900 1900-1950