Jodenmanussie. De Joodse Begraafplaats Zeeburg

Channa Kistemaker schreef ons over de herkomst van een merkwaardige naam, ‘Jodenmanussie’, waarmee van oudsher de Joodse Begraafplaats Zeeburg werd aangeduid.

Kistemaker: “Terwijl ik in de avond hun steunkousen uittrek, vertel ik mijn cliënten wel eens wat ik overdag heb gedaan, dan beleven ze ook weer eens wat anders. Ik vertel bijvoorbeeld dat ik naar Zeeburg ben geweest, om me daar bezig te houden met de Hebreeuwse grafschriften op de oude zerken die door vrijwilligers aan het licht worden gebracht. Steevast is dan de reactie: ‘Wij zeiden vroeger altijd Jodenmanussie.’”

Toevallig publiceerde de website Geheugen van Oost onlangs de herinneringen (opgetekend in 2003) van Henk Vittali (1941) uit de Soerabajastraat.

Vittali: “In de Soerabajastraat was altijd wat te beleven en buurtbewoners hingen graag uit het raam om naar de aldaar afgespeelde taferelen te kijken. Door de jongens in de buurt werd veel gevochten, zelfs met de katapult tegen andere buurten! Onze bende heette de O.O.W., dat stond voor ‘OnOverWinnelijk’. Henk Ohm was de leider en de Boetonbende uit de Boetonstraat was onze concurrent.

Als groepje van soms twaalf jongens gingen we langs het 5-centenbad (ook wel Gemeentebad), naar de Merwededijk om daar in het Merwedekanaal (het Amsterdam Rijnkanaal) te zwemmen en om zandschuiten te enteren om met ze mee te liften. Ook het Jodemanussie (de joodse begraafplaats) en Jongensland (Jeugddorp) hebben wij niet gespaard. Op het Jodenmanussie mochten we niet spelen, als je gepakt werd moest je strafregels schrijven op het politiebureau." Vittali publiceerde er een foto bij van zijn bende: “De schoffies met hun katapulten op het jodemanussie”.

Kistemaker heeft een eigen theorie over het ontstaan van die merkwaardige naam, te beginnen bij het middelste stuk, ‘Manus’: “Manus is de doordeweekse variant van Emanuel. Dat voert ons naar Emanuel Verduin (1833-1904), de man die van 1859 tot 1888 beheerder van de begraafplaats was.”

Het kan zijn dat Verduin gewoon klein van stuk was, maar Kistemaker vermoedt dat de verkleining - -ussie - met het voorvoegsel ‘Joden’ duidt op wat Siegfried van Praag ooit ‘gebensjte risjes’ noemde, ‘gezegend klein antisemitisme’, zoals dat voor de oorlog in Amsterdam nog heel gewoon was.

Kistemaker: “In de tijd dat Emanuel Verduin zijn niet zo benijdenswaardige scepter zwaaide over de begraafplaats, lag de stad nog ver weg en was hij zo ongeveer de enige die daar woonde, in die drassige uithoek aan de Zuiderzee. Het is daarom niet ondenkbaar dat zijn naam – ietwat denigrerend verhaspeld – ongemerkt op de plek waar hij woonde en werkte is overgegaan.

Heel veel respect heeft Emanuel Verduin ook tijdens zijn leven niet genoten. Van de kwajongens uit de oprukkende stad niet, maar ook van de bestuurders van het Israelietisch Kerkgenootschap niet. Daarom: wanneer in de buurt van waar vroeger zijn huis stond weer eens een fiets- of wandelpad te vernoemen is, dan wordt dat – wat mij betreft – het Emanuel Verduinpad; als die strook groen tussen de Kramatweg en de begraafplaats nog geen naam heeft, dan moet die misschien maar het Emanuel Verduinplantsoen gaan heten."

Eerder, in 2015 publiceerden we de herinneringen van het Joodse jongetje Wil Wickel (1923) aan de begraafplaats, opgetekend door Frits Slicht.

De beheerderswoning van de Joodse begraafplaats Zeeburg (bron: beeldbank Stadsarchief Amsterdam)

 

Delen:

Rubriek:
Herinneringen

Gerelateerd

Herinneringen aan de Montessorischool op het Hygiëaplein
Herinneringen aan de Montessorischool op het Hygiëaplein
Herinneringen 3 maart 2021
Herinneringen aan Watergraafsmeer
Herinneringen aan Watergraafsmeer
Herinneringen 26 februari 2021
Herinneringen aan de Chinese Tempel
Herinneringen aan de Chinese Tempel
Herinneringen 8 januari 2021