Historische routes door de 'buitenbuurten' van Amsterdam

Op 1 januari 1921 werd Amsterdam vier keer zo groot. De stad annexeerde die dag de gemeenten Nieuwendam, Ransdorp, Watergraafsmeer, Sloten en Buiksloot.  In samenwerking met Open Monumentendagen zetten we historische fietsroutes uit in deze 'buitenbuurten' van Amsterdam.

Nieuwer-Amstel
In 1921 moest Nieuwer-Amstel (nu Amstelveen) een stuk grond afstaan aan Amsterdam. De gemeentegrens werd verschoven van ongeveer de huidige Fred Roeskestraat naar de Kalfjeslaan. Het was niet de eerste keer dat Nieuwer-Amstel grond verloor aan Amsterdam: een vorige, veel grotere annexatie lag de bewoners nog vers in het geheugen. In 1896 werd het grondgebied van de gemeente, ondanks het luide protest van toenmalig burgemeester van Son, bijna gehalveerd. Nieuwer-Amstel was op dat moment een stad bijna net zo groot als Delft of Zwolle, maar raakte in één klap  85 procent van haar inwoners kwijt. Ook het raadhuis, door de gemeente Nieuwer-Amstel expres op de stadsgrens gebouwd, ging naar Amsterdam.
Download hier de Buitenbuurtenroute door Nieuwer-Amstel.

 

Sloten
Begin twintigste eeuw was Sloten nog echt een plattelandsgemeenschap. De gemeente was weliswaar aangesloten op het Amsterdamse elektriciteitsnetwerk, maar verder waren het dorp en de stad twee gescheiden werelden. Wie over de Sloterweg naar Amsterdam wilde, moest zelfs tol betalen: 2 cent voor een fiets, een kwartje voor een auto en 50 cent voor een kudde vee. 

De Slotenaren voelden over het algemeen dan ook niet veel voor aansluiting bij Amsterdam. Dat de annexatie er uiteindelijk toch kwam, was misschien vooral te danken aan het raadslid Willem de Buisonjé. Behalve wethouder van Sloten was Buisonjé ook Tweede Kamerlid, en in die hoedanigheid vertelde hij de Kamer doodleuk dat de meeste Slotenaren de annexatieplannen steunden. In de daaropvolgende raadsvergadering maakten zijn woedende collega’s hem uit voor ‘verrader’ en verweten hem dat hij ‘zijn gemeente, die 300 jaar had bestaan, aan Amsterdam had verkwanseld.’ Het kwaad was echter al geschied. Vanaf 1 januari 1921 behoorde Sloten officieel tot Amsterdam.

Download hier de Buitenbuurtenroute door Sloten.

 

Watergraafsmeer
De stemming onder de inwoners van Watergraafsmeer ten opzichte van de annexatie is beslist ‘anti’’, schreef een verslaggever van de Telegraaf in 1916. Vreemd was dat niet: de gemeente stond er in 1916 financieel goed voor, was aangesloten op het gas- en elektriciteitsnetwerk en beschikte over een functionerend politieapparaat. De voordelen van aansluiting bij Amsterdam waren veel minder groot dan voor de verarmde gemeenten aan de noordkant van het IJ. 

Toen de annexatieplannen op 10 november 1920 met een kleine meerderheid alsnog werden goedgekeurd, was de verslagenheid onder sommige Meerbewoners dan ook groot. Wethouder Bethlehem, fel tegenstander van de annexatie, besloot voor zijn gemeente zelfs een symbolische uitvaart te organiseren: Op 31 december 1920 werd een grafkist gevuld met aarde en, na een plechtige wandeling door het dorp, in een weiland achter de Ringdijk begraven. Op het graf plaatste wethouder Bethlehem een gedenkplaat met de woorden: ‘In dankbare herinnering aan ons geliefd Watergraafsmeer’.

Download hier de Buitenbuurtenroute door Watergraafsmeer.

 

Ransdorp
Toen Amsterdam in 1907 met een annexatie-voorstel kwam, moesten de Ransdorpers daar in eerste instantie niets van weten. De gemeenteraad, waar normaliter meer werd geruzied dan bestuurd, was opvallend eensgezind. De voorgestelde grenswijziging ‘kon niet geacht worden in het algeheel of financieel belang dezer gemeente te zijn’, en werd afgewezen.

Het was vooral de watersnoodramp die de meningen deed omslaan. In de winter van 1916 braken de dijken door: complete huizen werden door het water weggeslagen, honderden mensen werden geëvacueerd en de grond bleef jarenlang te zout om voedsel te verbouwen. De materiële schade was enorm en Ransdorp had nauwelijks geld om huizen en infrastructuur te repareren. Aansluiting bij Amsterdam leek plotseling een snelle en gemakkelijke manier om uit de financiële problemen te komen. In 1918 stemde de gemeenteraad unaniem in met een nieuw annexatieplan. Dit tot grote vreugde van veel Ransdorpers. Een wethouder constateerde: ‘Indien er ooit een raadsbesluit werd genomen met de volledige sympathie van de gehele burgerij, dan is het ongetwijfeld dit besluit.’

Buiksloot
Buiksloot en Amsterdam waren van oudsher sterk met elkaar verbonden. Met de stoomboot, en sinds 1888 ook met de tram, reisden Buiksloters binnen afzienbare tijd van de Buiksloterdijk naar het Damrak. De plattelandsgemeente was aangesloten op het Amsterdamse gas- en elektriciteitsnetwerk en de meeste Buiksloters werkten in de ‘grote stad’. Zoals burgemeester Wiersma opmerkte, was Buiksloot voor de annexatie al feitelijk een ‘buitenbuurt van Amsterdam’. 

Nieuwendam
In 1918 ondertekenden bijna vierhonderd Nieuwendammers een verzoek om door Amsterdam geannexeerd te worden. Zij hadden geen vertrouwen meer in de eigen gemeente, die tijdens de Eerste Wereldoorlog niet in staat was gebleken enorme voedselschaarste te voorkomen.

In Amsterdam, waar de gemeenteraad onder leiding van Floor Wibaut een ongekend sociaal beleid voerde, waren de tekorten kleiner. Daarbij was Nieuwendam in 1916 getroffen door een watersnoodramp.

Het water had enorme materiële schade aangericht en in de gemeentekas zat geen geld om de verwoeste huizen op te bouwen. Aansluiting bij Amsterdam leek de enige optie.

Download hier de Buitenbuurtenroute door Noord.

 

 

 

Delen:

Buurten:
Noord Oost Zuid

Gerelateerd

De ketel was nog warm - foto's uit het politie archief
De ketel was nog warm - foto's uit het politie archief
Archief 28 juni 2021
Afval als aalmoes, weeshuis runde de vuilnisdienst
Afval als aalmoes, weeshuis runde de vuilnisdienst
Archief 28 juni 2021
Auto's en witte handschoenen
Auto's en witte handschoenen
Archief 21 juni 2021