Het IJ, Spiegelgevecht voor de tsaar: 1 september 1697

Een daverend gebeuren was het. Vanaf drie locaties vuurden kanonnen, terwijl zeilschepen op het kabbelende water gewaagde manoeuvres maakten voor de ogen van de vele toeschouwers langs de oever. Op zondag 1 september 1697 vond op het IJ een schijn- of spiegelgevecht plaats ter ere van Peter de Grote, die de stad bezocht. Amsterdam had de 25-jarige Russische tsaar geen groter plezier kunnen doen. Als kind al vond hij soldaatje spelen het leukste wat er is en zeilen was zijn passie.

 

Het was fraai zeilweer. De schepen van de verschillende Amsterdamse jachthavens, de Admiraliteit, de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de West-Indische Compagnie en van de Friese stadhouder waren verdeeld in drie eskaders, bij elkaar 41 schepen. De eerste twee eskaders lagen bij Schellingwoude te wachten op de leider van het waterballet, viceadmiraal Gilles Schey. Aan boord van het admiraalsschip bevonden zich de tsaar met zijn gevolg en de burgemeesters van Amsterdam. Na de nodige saluutschoten begon het schijngevecht, waarbij de bemanningen van de schepen moesten proberen elkaar te enteren. Peter kon zich niet inhouden en stapte over in een kleine boot om dichterbij te komen en maar niets te missen. Het geheel duurde van half drie 's middags tot het begin van de avond.
Het westelijk deel van het IJ lag vol boten en bootjes met toeschouwers en aan de oevers van het IJ zag het zwart van de belangstellenden. De oorspronkelijke bedoeling was om het spektakel af te sluiten met het zogenaamde admiraalzeilen: een soort vlootshow. De schepen voeren dan in linie en volbrachten gelijktijdig allerlei manoeuvres op vlagsignalen van het admiraalsschip. Viceadmiraal Schey vond het evenwel beter ervan af te zien, omdat sommige schepen in de hitte van het spiegelgevecht ernstige schade hadden opgelopen. Bovendien was er aan boord stevig gedronken en ook dat zal meegespeeld hebben bij zijn beslissing.

Laveren
Een ongewone missie had Peter naar Amsterdam gebracht. Hij was al in maart vanuit Moskou vertrokken met een delegatie van maar liefst 250 personen. Deze 'Grote Ambassade' had als politiek doel om steun te zoeken tegen Zweden en Turkije. In praktisch opzicht was de tsaar er vooral op uit om kennis op te doen voor de opbouw van eigen Russische marine. Dat hij daarvoor het best in de Republiek der Verenigde Nederlanden terecht kon, wist hij al sinds zijn kindertijd. Op 10-jarige leeftijd was hij na het overlijden van zijn vader met zijn moeder verbannen naar een dorp buiten Moskou (de coterie rond zijn halfzus Sofia had de touwtjes in handen gekregen). In een dorp vlakbij woonden – gedwongen – buitenlanders: Njemjetskaja Sloboda ofwel 'dorp van de Duitsers', want de Russen noemden voor het gemak alle West-Europeanen Duitsers. Zo kwam de jonge Peter in contact met Nederlanders. Van een van hen leerde hij zeilen – de kunst van tegen de wind in varen door te laveren was in Rusland onbekend – en een ander bracht hem rekenkunde en wat Nederlands bij.
Zeven jaar later kwam in 1689 de hofkliek rond zijn moeder aan de macht en werd Peter samen met zijn ziekelijke en niet al te snuggere halfbroer Iwan uitgeroepen tot tsaar. De eerste jaren trad zijn moeder op als regentes en kon hij zich uitleven in zijn passie. Dat bracht hem naar Archangelsk om het zeezeilen onder de knie te krijgen, waar hij opnieuw in contact kwam met Nederlanders. Deze stad aan de Witte Zee was destijds de enige Russische zeehaven en het centrum van de door Amsterdamse handelaren gedomineerde Moskovitische handel. Peter ging het liefst om met Zaankanters, die er op een reparatiewerf werkten. Anders dan in Amsterdam met zijn grote werven van de VOC en de Admiraliteit, waren er in Zaandam wel 50 particuliere werfjes. Menige Zaanse scheepstimmerman zocht emplooi buiten de grens, ook in het verre Archangelsk, als de conjunctuurschommelingen weer eens werkloos maakte.

Pieterbaas
Het plan voor de Grote Ambassade in 1697 was in Moskou aanvankelijk sceptisch ontvangen, want een tsaar hoorde zijn volk niet te verlaten. Het dilemma werd omzeild door vol te houden dat Peter de Grote incognito deel uitmaakte van het gezantschap. Toen het grote gezelschap in Amsterdam zijn intree deed, zat Peter in een van de laatste van de 49 wagens. Hij had toen al een verblijf van acht dagen in Zaandam achter de rug, waar hij als Peter Michailov in dienst was getreden van een kleine scheepswerf en een kamer huurde in het huisje dat er nog steeds staat. Zijn plan om incognito te blijven mislukte echter en opdringerige nieuwsgierigen maakten het verblijf onplezierig. Tja, welke andere scheepstimmerman kocht een boeier om mee te zeilen op de Zaan (zelfs tijdens werktijd)? Wie kon links en rechts geschenken uitdelen aan hem bekende Zaankanters? En wie stak met een lengte van meer dan twee meter boven iedereen uit, precies zoals...? De tsaar van Rusland!
De stadsregering van Amsterdam wist een uitweg. Nadat het Russische gezantschap op een fraai vuurwerk op de Binnen Amstel was getrakteerd, kreeg Peter te horen dat hij aan de slag kon op de werf van de VOC op de Oostelijke Eilanden. Enthousiast stapte hij in zijn boeier om naar Zaandam te zeilen en er zijn scheepsgereedschap te halen. De volgende werd in de stad waar hij als scheepstimmerman zou gaan werken te zijner ere het spiegelgevecht op het IJ georganiseerd. De ochtend erna kon hij zich met zijn gereedschap melden op Oostenburg. Hier zou hij ruim vier maanden werken aan de bouw van het fregat Pieter en Paul. Men noemde hem er Pieter(baas) en dat beviel hem zozeer dat hij later terug in Rusland zijn staatsstukken ondertekende met Piter in plaats van Pjotr.

ADMIRAALSAILEN
Schijn- of spiegelgevechten op het water werden in Amsterdam sinds de tweede helft 16de eeuw incidenteel uitgevoerd bij waterfestijnen, vaak ter ere van belangrijke gasten. Bij deze festijnen was vooral het varen in linie of admiraalzeilen een belangrijke attractie: in een strakke lijn achter elkaar. De spektakels op het IJ kunnen worden gezien als de verre voorgangers van Sail Amsterdam. Schijngevechten van een omvang zoals in september 1697 waren zeldzaam, maar die maand waren er zelfs twee. Blijkbaar waren ze een succes, want er kwam een reprise toen tsaar Peter in 1717 weer in Amsterdam was.

Beeld: Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap. Amsterdam Museum/Abraham Storck (1697-1700). 

Delen:

Buurten:
Centrum Noord
Editie:
September
Jaargang:
2015 67
Rubriek:
Hier gebeurde het
Tijdperk:
1600-1700