Herinneringen aan de boekverkopers bij de Oudemanhuispoort

Amsterdamkenner Theo Bakker selecteerde uit één van de oudste jaargangen van Ons Amsterdam deze herinneringen van Roosje de Wolff aan de boekverkopers in de Oudemanhuispoort, begin 1900. Haar vader was één van hen. Hieronder vindt u het oorsponkelijke artikel, met daaronder nieuwe informatie over deze boekverkopers, verzameld door Theo Bakker.

Ja, heel vaak roept een naam, zoals een parfum dat kan doen, tonelen en gebeurtenissen op, die reeds heel lang geleden zijn. Zo ging het mij, toen ik in een artikel in Ons Amsterdam de naam las van Barend Boekman, ‘Barendje Boekman’ zoals hij onder zijn collega's heette.

Barendje Boekman... en opeens rees daar het beeld voor me op van de Poort, de Oudemanhuispoort, zoals ik die in mijn kindertijd gekend heb. Waar ik vier keer per dag door liep om naar school te gaan en van school naar huis. Behalve op woensdag, want dan was ik ‘s middags vrij en op zaterdag, wanneer ik helemaal niet naar school ging. De Poort... mijn vroege kindertijd is met de Poort verweven en met de boekhandelaren, die er ‘stonden’. Ik kende ze alsof ze tot mijn familie behoorden. En ten dele was dit ook zo: wanneer ik de Poort in kwam, van de Kloveniersburgwal af stond daar als eerste mijn goede vader. Deze plaats had het voordeel, dat de boekenliefhebbers het eerst bij hem aankwamen. Ook zij, die boeken te verkopen hadden. Maar het kon er vreselijk tochten, als de wind ‘op de Poort’ stond en dat had mijn vader dan ook uit de eerste hand.
Zijn ‘kast’, want zo werden de standplaatsen in die tijd genoemd, grensde vlak aan de stadsapotheek. Dit is nu nog zo. Maar ik zou nu geen dropjes of stukjes zoethout van de apothekers meer krijgen, denk ik. Naast mijn vader stond de oude David Blok, Teiwele Blok voor de collega's. Hij was al heel oud toen mijn vader in de Poort kwam staan. Niet lang daarna verkocht hij zijn ‘kast’ en haalde zijn eindje in een joods oude mannen- en vrouwenhuis. Naast David Blok had ‘Joep’ Emmering twee kasten. Juda Emmering, een intellectueel onder de boekhandelaren uit de Poort. Hij was altijd aan het studeren: talen, politiek. Hij was sociaal-democraat en dat was in die tijd (begin 1900) wel zeer progressief. Later kwam zijn broer Arie hem in de Poort bijstaan. Kort voor de Tweede Wereldoorlog opende Juda Emmering een prachtig antiquariaat op het Rokin. Hij overleed helaas spoedig daarna. Arie bleef in de zaak in de Langebrugsteeg en werd slachtoffer van de Duitse onderdrukker. Arme, goeie Arie.

Dikke Frizzi

Nu werd de rij van boekhandelaren onderbroken, want dikke Frizzi had zijn plaats als scharenslijper. Die plaats besloeg ook twee kasten. Dikke Frizzi (hij heette geloof ik anders) zie ik voor me zoals hij in zijn blauw katoenen werkpak met een platte pet op het hoofd, langs vaders stal waggelde, om op de hoek van de Staalstraat een glas bier in het daar gevestigde café te gaan drinken. lets dat hij zeker tien keer per dag deed. Daardoor was hij zo dik, zei mijn vader. Hij sprak Italiaans en als hij me zag, riep hij steevast: ‘Ah... buon giorno, come esta?’ Meestal zei ik niets, want ik was eigenlijk een beetje bang voor hem. Hij was zo vreselijk dik en plomp. Totdat ik uit een boekje, In veertien dagen Italiaans, het antwoord had opgesnuffeld en met alle moed die ik kon opbrengen een keer antwoordde: ‘Grazie, bene.’ Zijn enthousiasme kende geen grenzen: ‘Brava, brava!’ galmde hij door de Poort. Zijn compagnon was een lange, slanke, donkerogige Italiaan, die altijd luidkeels zong. Een van zijn refreintjes ging over een zekere Rosa en Memeta. Het kan best een andere naam geweest zijn, maar ik hoorde het zo.
Naast Frizzi was de stal van Barend Frank. Een hoogst eigenaardig mens, die zich met niemand bemoeide. Hij woonde eerst op de Achterburgwal, toen op de Kloveniersburgwal en trok later in het huis, waar Pfann nog veel later zijn zaak vestigde, namelijk in de Oudemanhuispoort.

De familie Boekman

En naast Frank stond Barend Boekman, en boekenkenner bij uitnemendheid. Hij was een vriendelijke, opgewekte man en wanneer ik, van school komend, vader niet dadelijk zag, klonk het vrolijk uit de mond van Boekman: ‘Zoek je je vader? Die is gaan bajonetschermen.’
Een broer van Barend, Maurits Boekman, had eveneens een boekhandel, in de Vijzelstraat. Hij was de vader van de oud-wethouder van Amsterdam, dr. Emanuel Boekman. Daarnaast weer stond de oude van Collem. Van hem herinner ik me het minst. Ik zie hem voor me als een oude man met grijs haar en naar ik meen een grijze ringbaard, maar dit weet ik helemaal niet zeker.
Dit waren dan de boekhandelaren uit de Poort rond 1900. Ze stalden vroeg uit, om negen uur 's morgens en ‘pakten’ niet eerder in dan ongeveer vijf uur ’s middags. En ze stonden dag aan dag.
Op de Grimburgwal, waar nu [in 1958] de boekhandel van Van der Meulen gevestigd is, zat Kokernoot, wiens voornaam me werkelijk ontschoten is. En Markie Lobo, van wie vader de kast in de Poort had overgenomen, had een zaak, gevestigd in de Utrechtsestraat. En dit zijn de boekhandelaren in en om de Oudemanhuispoort in het begin van 1900 en later. Er waren natuurlijk nog vele anderen, die op de Nieuwmarkt stonden en op het Waterlooplein. Maar daarover (misschien) een volgende keer.
 
Ro Cohen-de Wolff
Maart 1958

 

 

Barend Boekman

 

Roosje Cohen-de Wolff (Amsterdam 1897-1969 Amsterdam) was in 1923 gehuwd met Aäron Cohen, een redacteur/journalist van een persbureau, en scheidde van hem in 1954. Roosjes herinneringen zijn in 1905-1910 te plaatsen. In 1941 werd zij ambtshalve uit de gemeente geschreven en dook in 1946 weer op. Zonder het zeker te weten, nemen wij aan dat Roosje in die jaren ondergedoken heeft gezeten.

De winkelkasten werden in 1757 in de passage ingericht en waren bedoeld voor alle soorten handel. Het waren in feite afsluitbare nissen van een paar vierkante meter. Men dacht aan kunst, antiek, juwelen enzovoort. Aanvankelijk waren er 18 kasten waarvan er nu 14 over zijn. Eén kast, nr.6, is uitgebroken om een doorgang naar het Binnengasthuis-terrein te maken. De boekhandelaren namen de kasten in bezit toen ze in 1876 van de Botermarkt verdreven werden door de herinrichting tot Rembrandtplein. Veel van die handelaren hadden een Joodse achtergrond en gingen in het spraakgebruik als ‘boekenjood’ door het leven. Dat was niet discriminerend bedoeld, nog denigrerend, het was een onderscheiding en het was daarvoor zelfs niet nodig Jood te zijn. De handelaren die Roosje beschrijft, zijn vaak de tweede generatie die daar stond. Boekman nam de handel van zijn vader Emanuel over, Van Kollem van zijn vader Mozes Eliazer. Tegen het eind van de 19de eeuw was de poort stevig in Joodse handen en dat bleef zo tot 1941.

Oudemanhuispoort

 

En dan enkele handelaren uit de tijd van Roosje de Wolff:

Emanuel de Wolff (Middelburg 1867-1934 Diemen; Roosjes vader) was van oorsprong banketbakker. Hij trouwde in 1894 in Amsterdam met Carolina Frank en kreeg vier kinderen waaronder Roosje.

Barend Boekman (Amsterdam 1869-1942 Auschwitz). Over hem hebben de sites Joods Monument en Joods Amsterdam nog wat gegevens. Het adres van zijn kas was volgens een politierapport van 1940 Oudemanhuispoort 11. Hij is tweemaal getrouwd, in 1899 met Hendrina Lenson waar hij vier kinderen mee kreeg en in 1930 met Mina Gans, welk huwelijk kinderloos bleef. De oudste zoon overleed in 1927 en verder heeft alleen zijn jongste dochter Sara de oorlog overleefd.

De kunstenaar en verzamelaar Remmet Ouwejan noemde hem “een strikt eerlijk handelaar die niemand bedroog, noch afzette met prijzen, waar vele professoren van de Universiteit te Amsterdam kochten, een man die als mensch door iedereen werd geroemd om zijn eerlijkheid, zijn groote boekenkennis en zijn opgeruimd humeur ondanks tegenslagen die hij in zijn gezin door ziekte vaak had”.

In 1939 vierde hij met zijn collega’s niet alleen zijn 70ste verjaardag maar ook het feit dat hij 50 jaar boekhandelaar was. Bij deze gelegenheid hingen de collega’s het volgende gedicht aan zijn kast:

Boekman in boeken,

Nu al vijftig jaar,

Was hij hier te zoeken,

Altijd fris en klaar!

Heden zijn zijn jaren,

Zeventig in getal,

God zal hem nog sparen,

Gezondheid bovenal!

Op 14 september 1942 werd Barend tegelijk met zijn vrouw in Auschwitz vermoord.

Juda Emmering (Amsterdam 1879-1934 Amsterdam) was uitgever, boekhandelaar en antiquair. Hij trouwde met Dina Nerden en kreeg drie kinderen.

David Blok (1823-1904) was boekhandelaar en had met zijn broer Jozef ook in Den Haag een boekhandel (kraam).

Jacob Mossel (Amsterdam 1852-1916 Amsterdam) trouwde met Flora Salomons en kreeg 10 kinderen, waaronder zijn opvolger in de poort: Salomon (Sal).

Sal Mossel
 

Mordechai Lobo (1826-1899) was in 1876 met zijn broer Jacob een der eerste gebruikers van een kast in de poort. Hij had de boekenhandel op de Botermarkt van zijn vader overgenomen.

Jacques van Kollem (?-?). Jacques had met zijn echtgenote Betsy de twee kasten (nrs.13-14)  van zijn vader Markus overgenomen. Beiden kwamen in de oorlog in kampen terecht maar overleefden allebei, waarna ze hun handel in de Oudemanhuispoort voor enkele jaren weer oppakten. De laatste advertentie is uit 1949.

Barend Frank (Amsterdam 1869-1943 Sobibor) was transportwerker en marktkoopman (Ten Katemarkt) in manufacturen. Hij trouwde in 1893 met Duifje Elsas die in 1936 overleed. Het verkopen van boeken in de poort was een nevenactiviteit voor hem.

Clemente Frizzi (1877-?). Frizzi was een Italiaanse familie die in de poort messen, scharen en schaatsen sleep. De oudste, Clemente, ging in 1895 terug naar Italië waarna zijn broer Fiorino het overnam. Dat moet de Frizzi uit Roosjes herinneringen zijn. Na diens overlijden in 1928 werd de slijperij in kast nr.6 verder gedreven door neven van de Frizzi’s, tot kast 6 werd gesloopt en veranderd in een doorgang.

Het artikel van Roosje Cohen-de Wolff stond in 1958 in Ons Amsterdam (p.94). Een ander artikel over de Oudemanhuispoort stond in 2002 in Ons Amsterdam (pp.314-318). Dat was naar aanleiding van het uitbrengen van het boek De Poort door J. Vis.

 

Theo Bakker

December 2020

Delen:

Buurten:
Centrum
Dossiers:
Amsterdammers
Editie:
Maart
Rubriek:
Herinneringen
Tijdperk:
1900-1950
Jaargang: