Een halve eeuw antiquariaat Schuhmacher

Bij aankoop van een boek een verhaal cadeau

Overvolle kasten, vitrines en dozen. Stapels op de grond en op de trap: boeken, boeken en nog eens boeken. Antiquariaat Schuhmacher, sinds 1957 gehuisvest op Geldersekade 107, is gespecialiseerd in bijzondere uitgaven op het gebied van Nederlandse literatuur, typografie en kunst. Max Schuhmacher begon ermee in 1952 en runt de zaak nu al weer 50 jaar, samen met zijn halfzus Wilma.

Het antiquariaat van Max en Wilma Schuhmacher is een van de eerste naoorlogse zaken gespecialiseerd in bijzondere boeken. En nog steeds weten liefhebbers van (Nederlandse) literatuur, typografie en kunst uit heel Nederland de winkel in de Nieuwmarktbuurt te vinden.

Max (75) begon ermee op 15 februari 1952, nadat hij twee jaar op de middelbare landbouwschool had gezeten en varend visfileerder, kalkmixer en houthakker was geweest. Dat hij uiteindelijk voor de literatuur en de kunst koos, was niet zo verwonderlijk. Zijn vader, de schilder Wim Schuhmacher, was goed bevriend met Adriaan Roland Holst en Victor van Vriesland en op avonden dat zij in huize Schuhmacher te gast waren, hebben zij die belangstelling van Max ongetwijfeld verder aangewakkerd. Op een bovenwoning van Nieuwe Keizersgracht 11 begon de jonge Max, die het vak leerde van onder andere collega Michiel Huizinga, met de in- en verkoop van Nederlandse literatuur. Ondanks hun totaal verschillende temperamenten, kwam ook halfzus Wilma (75), die toen nog medicijnen studeerde, als werkstudent in de zaak. Wilma – wier moeder een afstammelinge is van Friese Hugenoten - heeft een feilloos geheugen voor namen en data. Max – geboren uit een Baltische - vult haar kennis voor details aan met een sterk visueel geheugen, dat hem van pas komt bij het onderscheiden en herinneren van kleuren, lettertypen, papiersoorten en banden.

Door de vele uitgaven van vooral Nederlandse auteurs die door hun handen gingen, kregen ze ook belangstelling voor het ‘schoone boek’ en zo leerden zij het werk kennen van bekende typografen als Jan van Krimpen, Sjoerd de Roos, Alexander Stols, Frits Stoepman, Huib van Krimpen, Dick Dooijes, Helmut Salden en Alje Olthof. Wilma was ook twee jaar lang (1998 en 1999) iedere uitzending te gast in het KRO-radioprogramma Montaigne waarin zij een ‘5 minuten gesprek’ had met Thijs Wierema. Dat begon met het knerpend openen van hun winkeldeur die ook de trekbel deed klingelen. Haar ver-dragend stemgeluid en markante meningen waren in die tijd bij velen bekend, en zij kreeg er wel eens een andere studiogast zo kwaad mee dat het programma bijna in ruzie eindigde.

 

Het huis met de zes deuren

Na vijf jaar werd de woning op de Nieuwe Keizersgracht te klein en moesten Max en Wilma Schuhmacher omzien naar een geschikt winkelpand. Het hoekpand Geldersekade 107/Recht Boomssloot stond toen al enige tijd leeg en de gemeente, eigenaar van dit rijksmonument, zat er een beetje mee in haar maag. Niemand wilde het, waarschijnlijk omdat het interieur onaangetast moest blijven. Max en Wilma konden het daardoor voor een redelijke huur, die ‘god zij dank’ nog steeds redelijk is, betrekken en werden in 1957 de bewoners van het markantste pand van de Nieuwmarktbuurt. In de Historische gids van Amsterdam van D’Ailly heet het ‘het huis met de zes deuren’: er zaten een kolenman, een aardappelenhandel, een ‘appelenvrouwtje’ en in de winkel zat een handel in scheepsbenodigdheden. Nu herbergen al deze ruimten boeken.

Max: “Na de oorlog kwamen er enorm veel boeken op de markt. Op het Waterlooplein, maar ook op de befaamde markten Portobello Road in Londen en Marché aux puce in Parijs waar ik wel kocht, was er zeer veel, goedkoop aanbod. Er was vlottende voorraad: geflopte boeken, maar ook illegaal drukwerk en exil-uitgaven, waarvoor vooral veel Duitsers belangstelling hadden. Van het Waterlooplein haalde ik regelmatig bakfietsen vol boeken. Maar het antiquariaat bestaat natuurlijk bij de gratie van de vraag, niet vanwege het aanbod. En iedereen kon een antiquariaat beginnen. Zij die dat in de jaren vijftig deden waren veelal ‘sociale mislukkelingen’. Een beetje de boot gemist en toen maar wat met boeken begonnen. Michiel Huizenga brak zijn studie filosofie af, leende ƒ 100 en begon in een leegstaand pandje op de Oudezijds Achterburgwal. Ik heb in dit vak altijd mijn eigen weg gevonden. Voor Nederlandse literatuur was er nog geen regulier kanaal. Ook was er nauwelijks informatie over. Met Gerrit Borgers sprak ik eens over mijn idee om in Nederlandse literatuur te gaan handelen. Die riep uit: ‘maar daar is toch geen droog brood mee te verdienen.’”

Toch werd de Nederlandse literatuur de kern van de verzameling, en is dat nog steeds. De collectie is indrukwekkend in omvang en veelzijdigheid – en past al helemaal niet meer in die ene winkel. Om de ruim 100.000 banden te herbergen heeft Schuhmacher nog twee magazijnen, een op de Oude Waal en een op de Brouwersgracht. Het aanbod is gigantisch: 1200 unieke banden met een opdracht van schrijvers, vertalingen van Nederlandse schrijvers - om het even in welke taal, heel veel illegaal drukwerk (vaak zelfs in meerdere exemplaren), alles van de Forum-generatie (ook in veelvoud), een unieke verzameling catalogi van het Stedelijk Museum. Veel bijzondere exemplaren uit de collectie zijn afkomstig uit de bibliotheken van schrijvers als Jan van Nijlen, Adriaan Roland Holst, Louis Couperus, Frans Coenen en Simon Vestdijk – die zijn allemaal door Schuhmacher opgekocht. Later kwamen ook de privéverzamelingen van mensen uit het grafische vak als Willem Ovink, Dick Dooijes en Helmut Salden terecht bij Schuhmacher. Meestal bevat dit soort collecties hooguit vijf- tot achtduizend boeken. Eens werd Max ontboden om naar een collectie te komen kijken die ruim 25.000 boeken bleek te bevatten, maar daar kan geen enkele antiquaar mee uit de voeten – ook Schuhmacher niet. Een collega die dit ook eens overkwam zei dat hij alleen een bod kon doen als hij het huis erbij kreeg. Zo zit aan elk deel van de collectie, elke partij en eigenlijk aan elke band een (sterk) verhaal, dat door Wilma of Max met veel humor wordt opgedist. Bij aankoop van een boek een verhaal cadeau. Dat is niet alleen leuk; de antiquaar is daarmee ook het medium van de orale geschiedenis van zijn metier. Archieven, universiteiten en verzamelaars zijn evenzeer klant bij Schuhmacher om de verhalen en de ‘nieuwtjes’ als om de banden die ze er kopen.

Afgereden letters en geroeste nietjes

Een heel andere reden waarom verzamelaars gelukkig zijn met het antiquariaat op de Geldersekade zijn de ‘oeuvrecatalogi’ die Max en Wilma bijna vanaf het begin hebben uitgebracht. Bijna 200 gespecialiseerde catalogi zijn er inmiddels verschenen en enkele daarvan zijn zelf al antiquarisch. Het zijn stuk voor stuk zeer gedetailleerde verslagen van minutieus onderzoek naar de uitgaven van schrijvers als Boutens, Leopold, Multatuli of Hermans en dan in het bijzonder naar de verschillen en omissies in de teksten. Maar ook verschenen gespecialiseerde catalogi van deelgebieden zoals: verzamelde werken, eerste drukken, boeken met opdrachten, de Halcyon-pers, typografie of Russische avant-garde. Alles wordt met een angstaanjagend perfectionisme beschreven: “De nietjes zijn een beetje geroest”, “met een enkele vochtvlek” of “op pag. 20 enkele afgereden letters, vervangen in volgende drukken”. De nadruk is gelegd op álle drukken in álle gedaanten, dus niet op dure of uitzonderlijke uitgaven; Max en Wilma doen het gewoon omdat ze willen weten hoe het in elkaar zit. In de collectie, en dus ook in de oeuvrecatalogi, is redelijk wat aanwezig over maatschappelijke ontwikkelingen. De Nieuwmarktrellen – ze vonden vrijwel voor de deur plaats – bezorgden hen veel pamfletten. Die werden in de etalage uitgestald en verkocht. In 1983 verscheen de Catalogus Provo Bulletin. Tijdschriften als Hitweek/WitheekBikkelachtGod, Nederland & OranjeLynx en Kabouterkrantwerden aangeboden. Het monnikenwerk aan hun catalogi werd in 1991 bekroond met de Laurens Jansz. Costerprijs.

Inkopen, in de winkel zijn voor de klanten, zoeken naar titels voor klanten, het onderzoeken van boeken en de bevindingen verzamelen in catalogi – het is veel werk met z’n tweeën en het tijdgebrek maakt soms wanhopig. Al lang hangt er in de winkel een papiertje: ‘Assistent m/v gevraagd. Eventueel parttime’. Max: “Het beschrijven van boeken is een moeilijk en ook tijdrovend werk, ook om het je eigen te maken. Niemand heeft er meer zin in. Aan de catalogus van Jan van Krimpen, die we nog willen uitbrengen, is jaren gewerkt.” Er is een computer aangeschaft om het werk wat te vergemakkelijken in de toekomst, maar dan nog kunnen Max en Wilma Schuhmacher wel wat hulp gebruiken. En zij willen ook iemand die de winkel zou willen voortzetten kunnen ‘opleiden’. Veel pogingen zijn gedaan om de continuïteit te waarborgen. Tot nu toe zonder resultaat.

De eerste assistent, Louis Putman - de 79-jarige eigenaar van antiquariaat ’t Klompenwinkeltje op het Rusland - is nog steeds een vertrouweling. Peter Heringa maakte de Hermans-catalogus voor hen en zij zagen in hem dé opvolger. Ook Simon Vestdijks zoon Dick heeft een tijdje geassisteerd. Er waren er die door het werken bij Schuhmacher een aardige baan kregen in bijvoorbeeld boekhandel Foyle’s in Londen. Maar iemand vinden die de boekenberg op zijn of haar schouders wil en kan nemen, dat wordt steeds moeilijker. En omdat een opvolger in dit vak lastig te vinden is, is het met veel kennis en passie gedreven antiquariaat zeldzaam geworden, te meer nadat in een relatief korte tijd na elkaar de bekende antiquaren Frits Knuf, Paul Valkema Blouw, Max Israël, Nico Israël en Gerke Postma zijn overleden. Zeker met het wegvallen van deze generatie is het antiquariaat Schuhmacher nog bijzonderder geworden.

Delen:

Jaargang:
2002 54

Gerelateerd

Hier gebeurde het... Amstelbocht, 30 juli 1650. Stadhouder kon stad niet verrassen
Hier gebeurde het... Amstelbocht, 30 juli 1650. Stadhouder kon stad niet verrassen
Hier gebeurde het 10 juni 2011
Rood Amsterdam in zwart-wit
Rood Amsterdam in zwart-wit
16 december 2002
75 jaar Linnaeushof
75 jaar Linnaeushof
16 december 2002