De vaste route van Elsje de Wijn

Tweede Constantijn Huygensstraat 70 - Overtoom - Leidseplein e.o. - Marnixstraat

- Prinsenstraat - Tweede Helmersstraat 30 - Eerste Helmersstraat 99


Als ze vier is mag Elsje de Wijn meespelen in het toneelstuk Waar de ster bleef stille staan. Het meisje uit Oud-West is verkocht. Actrice wilde worden! En zo is het ook gegaan. Ko van Geemert noteerde haar herinneringen.

"Hier ben ik geboren, Tweede Constantijn Huygensstraat 70. Nou ja, feitelijk in de dependance van de Nederlands-Hervormde Diaconie in de Roemer Visscherstraat, die vlakbij op de Overtoom gevestigd was, maar door de Duitsers was geconfisqueerd. Ik heb hier op de tweede en derde verdieping met mijn ouders en oudere zus Martine gewoond tot mijn 22ste en daarna acht jaar lang met mijn eerste man Frans op de eerste verdieping.
In mijn jeugd woonde ook mijn grootmoeder bij ons in, dat was in die tijd niet ongewoon. Mijn grootvader was architect en had een prachtig huis in Den Helder gebouwd, maar dat was door de Duitsers afgebroken vanwege hun verdedigingslinie.
"Ik heb hier heel wat buiten gespeeld rond de Vondelkerk. Er woonden veel katholieken in de buurt, soms deden kinderen vervelend tegen me, ik had een 'zwarte ziel', omdat mijn ouders communistische sympathieën hadden. In het Vondelpark werden niet gespeeld. Je mocht niet op het gras, er stonden hekjes omheen. Wel ging ik vaak naar de film - voor tien cent - bij het Leger des Heils op de Overtoom. Dat was dé plek om 'zielige films' te zien.
"Er stonden twee auto's in de straat: van een zakenman, die we de 'pettenkoopman' noemden en van de dokter. Ben Polak, later onze buurman en huisarts, befaamd verzetsman en politicus.

Ome Dirk
"Alle scholen die ik bezocht, kon ik lopend vanaf huis bereiken. Om te beginnen naar deze christelijke kleuterschool op de Overtoom. Ik ruik die Overtoom nog! Er was een aardewerkwinkeltje dat een heel karakteristieke lucht verspreidde. Nu is er de nazorgorganisatie Exodus gevestigd. Ze begeleiden gedetineerden bij hun terugkeer in de samenleving.
Tijdens mijn kleuterschooltijd vroeg mijn vader mij om mee te spelen in het toneelstuk Waar de ster bleef stille staan van Felix Timmermans. Hij was een amateur-toneelspeler bij het gezelschap De Shawspelers. Ik vond het geweldig. Toen stond voor mij vast wat wilde worden: actrice!"
We steken de Eerste Constantijn Huygensstraat over richting Leidseplein.
"Hier links zat het boekwinkeltje van Runte, tevens bibliotheek. Ik heb er veel boeken geleend. Karl May! En op nummer 16 was mijn lagere school, de Spieghelschool.
"Mijn middelbare school was het Barlaeus Gymnasium, maar dat heb ik niet af gemaakt. Ik spijbelde nogal. Geregeld was ik in het koffiehuis De Oude Schouwburg op het plein te vinden, waar veel geschaakt werd. Ome Dirk, een boom van een man, was daar een legendarische figuur. In Americain kwam ik ook wel. Als mijn ouders iets te vieren hadden, was dat hier. Later kwam ik er na de lessen op de toneelschool of na de voorstelling. En Reynders, natuurlijk. 'Werd hier herhaaldelijk uitgezet toen ik als meisje van vijftien jaar graag bij de toenmalige scene wilde behoren!', heb ik ooit nog eens in het gastenboek geschreven.

Clicheemannetjes
"Op m'n 21ste kwam ik op de toneelschool, Marnixstraat 150. Ik zat in de klas met Rutger Hauer, Rein Edzard, Wim van de Grijn, Burny Every, Agaath Meulenbroek, Jeanneke Stam, Edda Barends en Cox Habbema, met wie ik op het Barlaeus in de klas had gezeten."
We passeren de Krakeling - "Hier heb ik nog op turnles gezeten" - en de Elandsgracht: "Rutger Hauer woonde hier. Van iedereen woonde hij het dichtst bij de school, maar hij kwam áltijd te laat. Toen hebben we maar besloten om hem om de beurt iedere ochtend wakker te gaan maken." Het nu geheel door graffiti bedekte café Soundgarden (Marnixstraat 166) was destijds nog café Bommel. "Daar zaten we altijd toen ik nog op de toneelschool zat. Razend populair."
In de oude toneelschool zitten tegenwoordig ateliers voor beeldend kunstenaars. "Helaas kan ik geen enthousiaste verhalen over de docenten vertellen, ik heb niet gek veel van ze opgestoken. Op één uitzondering na: Henk van Ulsen. Aan hem heb ik veel gehad. In 1969 zijn we met z'n allen onder zijn leiding nog op tournee geweest in Suriname en de Antillen."
Samen met echtgenoot Frans en vriend Bert begon ze in 1971 een café in de Prinsenstraat. "Een naam werd vrij snel gevonden, met dank aan Van Kooten en De Bie. Die waren wekelijks op de radio als de Clicheemannetjes. Zijn wel voldoende relaxed, vroegen ze zich af. 'Jij bent niet ontspannen. Je bent opgefokt. Jij heb nog nooit de Klepel van Relax horen luien.' De Klepel leek ons wel een goede naam. Het liep storm. Na de voorstelling kwam ik achter de tap staan. Ik heb hier ook mijn tweede man ontmoet, Garth, hij was er als werkstudent."
Na een paar jaar stopte Elsje, het huwelijk met Frans liep stuk, ze verhuisde naar de Lijnbaansgracht (boven huisbaas Maarten van Traa) en ging op reis: naar Sri Lanka en New York.

Windbuks
"Na de Lijnbaansgracht verhuisde ik in 1978 naar Tweede Helmersstraat 30, waar ik samen met Garth ging wonen. Op dit adres is in 1980 onze dochter Sarah geboren. Ze maakt documentaires. Samen met Ester Gould was ze winnaar van de VillaMediaprijs 'Journalist van het jaar 2016' voor hun documentaireserie Schuldig, over mensen met schulden in de Vogelbuurt in Amsterdam-Noord.' Het huwelijk met Garth strandde en ze verhuisde in 1984 naar de Vossiusstraat (bovenbuurman was Jeroen Henneman), waar ze tien jaar bleef.
"Een groot deel van mijn leven heb ik in Oud-West gewoond. Mijn laatste adres in die buurt was in de Eerste Helmersstraat (nummer 99, tot ik een jaar of acht geleden naar het Entrepotdok verhuisde. Twee keer hebben we daar in huis een voorstelling gegeven. De eerste keer van Tuig, een toneelstuk over vreemdelingenangst van Jean Claude Grümberg, met Johan Ooms. We konden geen andere plek vinden om het op te voeren." Er gebeurde nog een wonderlijk incident. Johan Ooms moest op zeker moment een geweer, in ons geval een windbuks, uit het raam houden. Iemand buiten dacht dat het echt was en belde de politie. Het was net nadat Pim Fortuyn was doodgeschoten, de sfeer was nogal gespannen. Even later kregen we bezoek van een enigszins trillende agent.
Het tweede stuk was Vernissage van politicus en schrijver Václav Havel in 2003. Ook dat had nog een staartje: via via hoorden we dat hij er erg blij mee was. 'Ik besta gelukkig ook nog als schrijver', moet zijn reactie geweest zijn.
Ik ben nu bijna 74. Ik heb er vrede mee dat ik uitgespeeld ben en het heeft het grote voordeel dat ik geen tekst meer uit het hoofd hoef te leren - dat vermogen is sinds mijn vierde jaar sterk achteruitgegaan!"

CV
WIE ELSJE DE WIJN (Amsterdam, 3 januari 1944)
IS: actrice
Was onder meer verbonden aan de TONEELGEZELSCHAPPEN Centrum, Baal, Art en Pro, het Nationale Toneel, Toneelgroep Amsterdam en Dorst
Speelde in MUSICALS (Met man en muis, 1969) en FILMS als Heb medelij, Jet! (1975), Bekende gezichten, gemengde gevoelens (1980) en Voor een verloren soldaat (1992)
Op de TELEVISIE was ze onder andere te zien in Citroentje met suiker (1972-1974), Baantjer (1997 en 1999) en Keyzer & De Boer Advocaten (2005).
MIDDEN JAREN ZEVENTIG deed ze mee aan het programma Improvisatie, waarin acteurs improvisatieopdrachten uitvoerden, onder wie ook Piet Römer, Henk Molenberg en Jeroen Krabbé.

KAREL
Tot Elsje's eigen verrassing was waarschijnlijk haar grootste succes geen toneelrol maar een lied: 'Karel', uit de musical Met man en muis uit 1969. Tekst: Annie M.G. Schmidt, muziek: Harrie Bannink.
Elke keer als Karel bij me komen wil
Met dat rooie haar en die zwart bril
Zit ik al bij voorbaat op de kast
Schrik ik me de pleuris en roep ik alvast.

'Nee Karel, nee Karel niet vandaag
Nee Karel nee, al wil je nog zo graag.
D'r zijn van die dagen dat ik niks kan velen
Ga maar liever schaken met de interlectuelen.
Wie weet wil ik morgen, maar dat is nog de vraag.
Dus nee Karel, echt Karel, heus Karel, weg Karel
Absoluut niet vandaag.

Beeld: Alle spelers van 'Citroentje met suiker' op brug Oudezijds Voorburgwal. Elsje is de tweede van links. Nationaal Archief/Hans Peters, Anefo.

Delen:

Dossiers:
Amsterdammers
Editie:
April
Jaargang:
2018 70
Rubriek:
Vaste route