De Vaste Route van Chris Keulemans

Chris Keulemans vertrekt na acht jaar met een gerust hart bij de Tolhuistuin. De ‘culturele vrijplaats’ aan de voet van de Shelltoren beleeft van 14 tot 21 september haar officiële openingsweek. Er is sowieso veel te doen in Noord. Hij blijft er wonen, in die ‘trotse kleine republiek’.

Vanaf de overkant van het IJ zie je in reusachtige letters AMSTERDAM op de bovenkant van het Centraal Station staan. De bewoners van Noord vinden dat maar raar, zegt Chris Keulemans, tot 1 augustus van dit jaar artistiek leider van de Tolhuistuin. “Na de bouw in 1889 nam het station het zicht weg op de rest van de stad en stond het symbolisch met zijn gesloten achterkant naar Noord. Nu is de achterzijde open, maar dat AMSTERDAM blijft de Noorderlingen het gevoel geven: wij horen er niet bij. En dus denken ze hier: dan zoeken we het zelf wel uit.”
We zitten op het terras van het Tolhuisrestaurant met uitzicht op de ponten in de regen. Het is een week na de vliegtuigramp in Oekraïne. Voor de Van der Pekbuurt was 17 juli al een beladen dag sinds op die datum in 1943 een Engels bombardement, bedoeld voor de Fokkerfabrieken, de omliggende woonwijken trof. Er vielen 158 doden en ruim 100 zwaargewonden. Elk jaar worden de slachtoffers herdacht op de Noorderbegraafplaats.
Keulemans: “Begin 2006 werd ik gebeld door de bewonersvereniging Amsterdam Noord Groene Stad aan het Water. De vereniging zette zich onder andere in om de IJ-oever – toen nog opgedeeld in verschillende fabrieksterreinen – voor het publiek toegankelijk te maken. Of ik eens wilde komen kijken naar de tuin en het bedrijfsrestaurant van Shell, dat naar een nieuwe locatie vertrok. Ik was op slag verkocht. Het werd vervolgens de mooiste en ingewikkeldste onderneming van mijn leven.”

Geen stroom
Het forse terrein was vanaf eind jaren dertig van Shell, die haar laboratoria en een grote tuin hermetisch afsloot voor het publiek. “De grond kwam weer aan de gemeente, die ons beloofde het niet te verkopen. Maar het hele proces viel niet mee. Door eindeloze procedures en hindernissen duurde het acht jaar, tot mei 2014, voordat het complex Tolhuistuin klaar was. Een van de vele onvoorziene obstakels was het ontbreken van stroom. Het Shellterrein had een eigen energievoorziening – op stoom! – die het bedrijf bij zijn vertrek gewoon lostrok.”
Nu draait de Tolhuistuin op volle toeren. In de voormalige kantine worden exposities gehouden, er is een hiphopdansschool, Paradiso programmeert in de nieuwe grote zaal en in de tuin zijn concerten. De vier gebouwen bieden onderdak aan cultuurondernemers en kunstenaars.
“Ik wilde onmiddellijk een verbinding maken met de buurt. In de achterliggende Van der Pekbuurt bleek een bloeiend verenigingsleven te bestaan. Niet alleen autochtone oude Noorderlingen namen initiatieven, dat deden ook de migranten, zoals de Vrouwenbazaar, die voornamelijk migrantenvrouwen ondersteunt en begeleidt om zelfstandig ondernemer te worden. Enkele van deze vrouwen doen af en toe de catering in de Tolhuistuin.”
Chris Keulemans (1960) begon in 1984 het boekwinkeltje Perdu in de Gerard Doustraat, inmiddels uitgegroeid tot dé poëzieboekhandel en -uitgeverij van Nederland en gevestigd op de Kloveniersburgwal. Hij werd medewerker bij De Balie, debatcentrum voor politiek en cultuur, aan het Kleine-Gartmanplantsoen, en was er van 1995-1999 directeur. In 1993 richtte hij met andere journalisten en politici de organisatie Press Now op om onafhankelijke media tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië te steunen. Na een periode van schrijven en buitenlandse reizen kwam hij terecht in Amsterdam-Noord. De Tolhuistuin mocht geen yuppenproject worden aan de fraaie waterkant met ver daarachter de gewone Noorderlingen. Hij zette zich daarom ook met hart en ziel in voor versterking van het culturele leven van de buurt.

De wasserette
Op een hete zondagmiddag lopen we door een stille Van der Pekbuurt. “De afgelopen jaren waren roerig en onrustig vanwege de renovatie en sloopplannen van woningbouwcoöperatie Ymere. De meeste sloop gaat niet door, al zijn er vanwege de buurtvernieuwing veel mensen – al dan niet tijdelijk – verhuisd. “In de te renoveren huizen kwamen op tijdelijke huurcontracten steeds meer kunstenaars en studenten. Dat gaf wel scheve ogen, als een voorbode van de gentrification.”
De Van der Pekstraat ligt open zonder haar mooie bomen; hier komt straks de markt van het Mosplein. Blauwe metalen armpjes aan de voorgevels geven aan waar met steun van Ymere en het stadsdeel nieuwe bedrijfjes zijn gekomen: een eetwinkel, Bed&Breakfasthuisjes verzorgd door een werkervaringsbedrijf, boekhandel Over het water.
“Ik had het idee dat het makkelijker zou zijn om onze activiteiten met die van de buurt te mengen, maar ik heb de mensen bijna bij de hand moeten nemen om ze binnen te krijgen.” Hij weet precies welke mensen voor een ‘verbinding’ kunnen zorgen: de Irakese eigenaar van de avondwinkel/belhuis in de Van der Pekstraat. Die kent iedereen, net als het Turkse echtpaar dat de wasserette drijft.
Bij café De Bult aan het Mosplein, oeroud autochtoon buurtcafé, ontvangt de eigenaresse Chris als een goede kennis. Elk jaar in september/oktober wordt hier op maandagavond De Wasserette opgevoerd, een buurtsoap gebaseerd op het wel en wee in de Van der Pekbuurt. Ook bekende Noorderlingen spelen mee, zoals The Doggydancers, dames die hun hondjes laten dansen. Er worden grappen gemaakt over filminstituut Eye: “Laten ze er ’ns een normale film draaien, geef mij maar Pathé” of over de yuppen in de Tolhuistuin. De soapserie is een initiatief van Keulemans, net als Winters Binnen, een jaarlijks festival in december met voorstellingen en vertellingen in huiskamers, winkels en cafés.

Thuis in Noord
In de Jasmijnstraat staan we voor zijn huisje. “Ik woonde achttien jaar op de Weesperzijde, een prachtige plek. Toen ik aan dit project begon, ben ik verhuisd. Ik wilde niet zo’n dure jongen zijn die elke dag met de pont kwam. En ik heb me nog nooit ergens zo thuis gevoeld als hier. Het is de saamhorigheid, ik ken de mensen om me heen.”
Zijn ambitie is veranderd. “Ik ben onverminderd sociaal gedreven, maar terwijl we in De Balie oeverloze debatten organiseerden over de hele wereld, sta ik nu middenin de thema’s waar het ’s avonds op de tv over gaat. De verhouding tussen autochtonen en migranten, stadsvernieuwing. En ik zie de verandering in het kunstklimaat: jarenlang konden de subsidies niet op en nu zie je welke andersoortige creativiteit er loskomt als er géén geld is.”
Onze wandeling eindigt in de tuin. Het is er lekker koel, grote bomen zorgen voor schaduw, er staat een grote tent met eten en drinken, mensen zitten aan schragen tafels. Chris stopt na acht jaar hard werken: de Tolhuistuin ís er. Hij is geen klever. Het wordt tijd om zich weer te wijden aan zijn andere passies: reizen, schrijven en lesgeven. Maar hij blijft in Noord wonen, in die ‘trotse kleine republiek’. Zijn opvolgster bij de Tolhuistuin is Touria Meliani, als producent al lang bij het project betrokken.

WIE CHRIS KEULEMANS (Tunis, 1960)
IS Oprichter van de Tolhuistuin
BEGON Perdu en Press Now, was ook directeur van De Balie
SCHREEF NA Overal om me heen is ruimte (over keepers) nog vijf andere boeken
HEEFT zijn hart verloren aan Noord

Tekst: Joosje Lakmaker

Beeld: Hans van den Bogaard

Oktober 2014

 

Delen:

Buurten:
Noord
Dossiers:
Amsterdammers
Editie:
Oktober
Jaargang:
2014 66
Rubriek:
Vaste route
Tijdperk:
1950-2000 Vanaf 2000