Damrak 2013: lelijke façade verhult veel moois

Chaotisch, morsig en armoedig. Welke andere eigenschappen zou je het Damrak anno 2013 zo op het eerste gezicht toedichten? Fastfood, geldwisselkantoren, hotels (waarvan er enkele Amsterdam geen eer aandoen), souvenirshops, gokpaleizen, tickets- & toursverkopers, een seksmuseum. Maar niet getreurd: dat gaat veranderen.

Toeristen zitten om elf uur zondagsmorgens achter een halve liter bier of werken verscholen in een nis van de Beurs van Berlage hun eerste patatjes oorlog naar binnen. Is dit het visitekaartje van Amsterdam? De niet-aflatende stroom van wekelijks circa 420 duizend passanten (meest dagjesmensen en toeristen), die van het Centraal Station richting Dam schuifelt, lijkt het allemaal prima te vinden. “Dit is Amsterdam, man. Alles mag hier, vrijheid blijheid, lekker blowen. Seks en cannabis.”
Hoe mooi was het nog op 3 september 1968 toen de nieuwe C&A werd geopend. De verwoestende brand had het oorspronkelijke pand (ontwerp Berlage) in 1963 in de as gelegd, een noodvoorziening verrees in een mum van tijd in het water aan de noordzijde van de Beurs en de opening van de nieuwbouw door burgemeester Ivo Samkalden trok duizenden belangstellenden. Iedereen was blij.
Ruim 45 jaar later staat het C&A-gebouw symbool voor het verloederde Damrak – eigenlijk heeft niemand het pand ooit mooi gevonden, heet het nu. Het blok tussen Nieuwendijk en Damrak wordt dan ook ‘herontwikkeld’ tot een “shopping-experience met hoofdletter ‘S’”, op te leveren eind 2015. Bijna 25 duizend vierkante meter nieuwbouw aan winkelruimte met als hart C&A en kledingketen Primark. 
Deze aanpak sluit aan bij het streven van de stad om het Damrak meer allure te geven. De Rode Loper die bezoekers de stad in leidt. Het Damrak als flaneerboulevard. En niet alleen het Damrak: de hele openbare ruimte boven het tracé van de Noord/Zuidlijn tot en met de Ferdinand Bolstraat wordt verbeterd. De straten moeten boulevards worden die voldoen aan de eisen van deze tijd. Het Damrak is daarvoor sinds enkele maanden op de schop gegaan. Trottoirs, rijbanen, tramsporen, niets blijft zoals het is. Begin 2014 wordt de kademuur van het natte Damrak gesloopt voor de aanleg van nieuwe ondergrondse leidingen. Over twee jaar moet het hele karwei geklaard zijn.

Allert de Lange
Maar zal Amsterdam dan zijn Rode Loper hebben gekregen? Die vraag is op zijn plaats, want het verval dat in de jaren zeventig intrad, is nooit meer tot staan gebracht. Diverse ingrepen in de decennia daarna richtten weinig uit. Sluipenderwijs verschraalde het winkelaanbod. Panden werden nauwelijks onderhouden, louche ondernemers kregen steeds meer invloed en de patatcultuur rukte zienderogen op. Souvenirshops verkochten ansichtkaarten die meer porno dan Amsterdam waren. Wansmaak ging overheersen en het massatoerisme drukte zijn stempel.
Eind jaren tachtig bleek zelfs de in zichzelf gekeerde gemeenteraad te beseffen dat het roer óm moest en kwamen er maatregelen om het Damrak aan te pakken. Dat mondde uit in de ‘Rode Loper, versie één’: minder autoverkeer, bredere trottoirs aan de zonzijde met rode en grijze bijenkorfvormige tegels en een vrijliggend fietspad. 
Maar deze eerste Rode Loper, die begin jaren negentig met veel poeha opende, bleek snel aan slijtage onderhevig. Er verschenen steeds meer borden en lichtbakken aan de panden. Het aantal gokhallen nam toe, net zoals de vreetschuren en fastfoodketens, de familiehotels maakten plaats voor muffige hotels met stapelbedden. Amsterdam leek in die periode niet langer te mikken op de lowbudget-, maar de nobudgettoerist. 
De verminderende allure van het Damrak werd in 1999 geïllustreerd door het faillissement van Allert de Lange, de gerenommeerde boekhandel annex uitgeverij die het Damrak tot ver buiten Amsterdam meer dan een eeuw lang bekendheid had gegeven. Menige Amsterdammer schafte in zijn jonge jaren bij Allert de Lange buitenlandse romans aan voor de boekenlijst van school. Op de gevel van Damrak 62 is het nog steeds te lezen: Librairie, Buchhandlung, Bookseller. Bovenin de nok een afbeelding van een uil, symbool van de wijsheid.

Keerpunt bereikt
Het Koninklijk Huis moest er uiteindelijk aan te pas komen om een ommekeer aan het Damrak te bewerkstelligen. Toen bekend werd dat prins Willem Alexander en Máxima Zorreguieta op 2 februari 2002 in de Beurs van Berlage in het huwelijk zouden treden, was duidelijk dat het Damrak op z’n minst ontdaan moest worden van de schreeuwerigere reclame-uitingen aan de gevels. De plannen – ze lagen er al wel – om de gevelverloedering van Amsterdams toegangsader aan te pakken, kwamen in een stroomversnelling. Het keerpunt was bereikt. 
Toch zou het nog ruim tien jaar duren voordat de aanpak van het Damrak eind 2013 daadwerkelijk van start ging. Al wil dat niet zeggen dat er is stilgezeten in de tussentijd. Integendeel. Vanwege de bouw van de Noord/Zuidlijn zijn de funderingen verstevigd van de Bijenkorf en de Beurs van Berlage en de Bijenkorf (de vrees dat de boringen schade zou toebrengen aan beide monumentale gebouwen, bleek ongegrond). 
Minstens zo belangrijk is dat de louche ondernemers aan het Damrak de duimschroeven krijgen aangedraaid. Twee instrumenten zet de gemeente in: de Wet Bibob (Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur) en het Actieplan 1012. Niet zonder succes. Zo heeft Stadsgoed, waarvan Stadgenoot (de vroegere woningbouwvereniging Het Oosten) de enige aandeelhouder is, in de afgelopen jaren meer dan tien panden aan het Damrak weten aan te kopen. 
Het eerst aan de beurt was het Damrak-imperium van de familie Barazani, verdacht van witwasserij en andere minder fijne praktijken. Stadsgoed kocht nummer 53 en renoveerde drie verdiepingen, die vorig najaar in één middag werden verhuurd. Damrak 59 volgde, beneden zit daar nu de trendy winkel van Etnies. Elders hebben een Italiaans restaurant en de hotels Damrak en De Korenaer plaatsgemaakt voor hotel The Exchange, in samenwerking met de eigenaren van Lloyds Hotel op de Oostelijke Handelskade. Amsterdam mag blij zijn dat er een Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling is, want dat verleende subsidies voor de aankopen van Stadsgoed.

 Rapportcijfer
Optimisme heeft de treurnis over de neergang in de afgelopen decennia verdreven bij de ondernemersvereniging Damrak. Straatmanager Kees Kroese gaf het Damrak enkele jaren terug een 4 als rapportcijfer, nu een 6,5 en na de opknapbeurt ligt een 8 in het verschiet. En Amsterdam heeft een reputatie in het ‘teruggeven’ van verloederde buurten aan de stad. Denk aan de Zeedijk, Haarlemmerstraat, Haarlemmerdijk en de Utrechtsestraat, waar in de jaren tachtig nog hoeren tippelden.  Het Damrak is de nieuwste uitdaging: blijft het ‘niveau bierfiets’ of weet de stad zich daaraan te ontworstelen? We zullen het zien de komende jaren. 

Stille kant
Aan de ‘stille’ kant domineren natuurlijk de Bijenkorf en de Beurs van Berlage. De Bijenkorf werd gebouwd tussen 1911 en 1915, aan de ingang Damrak is een monogram te zien met de letters SPG, naar Simon Philip Goudsmit, die het warenhuis in 1870 begon op de Nieuwendijk. Het Beursgebouw is net iets ouder (1898-1903). In de lange Damrakgevel herinnert een gedenksteen aan de bouwmeester, aangeboden door de stad Amsterdam op zijn 70ste verjaardag, 21 februari 1926. Binnen zijn de kale bakstenen wanden en de tegeltableaus in het café opvallend. Ook de zes lantaarns op het Beursplein zijn van Berlage. 
Op het plein vinden we op nummer 5 het financiële hoofdadres van Nederland. De Amsterdamse effectenhandel werd aanvankelijk gehouden in de beurs van Hendrik de Keyser op het Rokin (begin 17de eeuw), om pas na 250 jaar naar de beurs van Zocher op het Damrak te verhuizen. Niet voor lang, want al vanaf 1913 bood Beursplein 5 onderdak. Het gebouw is ontworpen door architect Jos Cuypers (vader Pierre tekende voor het Rijksmuseum en het Centraal Station) en imponeert vooral: het timpaan en de bronzen deuren, de bestuurskamer, de beursvloer en de glas-in-loodramen met het wapen van Amsterdam. Daarvoor staat de gong, die elke werkdag het begin van de handel inluidt. 

Delen:

Jaargang:
2013 65

Gerelateerd

Roel van Duijn over zijn rol in de Amsterdamse revolutie
Roel van Duijn over zijn rol in de Amsterdamse revolutie
18 mei 2014
Sinterklaas en het Damrak
Sinterklaas en het Damrak
1 december 2013
1963: het jaar waarin veel niet meer bij het oude blijft
1963: het jaar waarin veel niet meer bij het oude blijft
18 november 2013