Column Felix Rottenberg: De magie van Plan Zuid

Als ik in de buurt van de Churchillaan ben, voor de oorlog de Noorder-Amstellaan, volg ik vaak het spoor van mijn vader. Die liep als dertienjarig jochie door de Waalstraat over de smalle brug met de houten witte leuningen naar de vijfjarige HBS op de hoek van de Pieter Lodewijk Takstraat. Iedere keer opnieuw sta ik daar midden in het magische Plan Zuid. 

De eerste versie van Berlage uit 1903 met veel plantsoenen en villa’s werd niet uitgevoerd. Zijn tweede plan werd in 1917 door de gemeenteraad goedgekeurd en kenmerkt zich door kaarsrechte straten, langwerpige en gesloten bouwblokken. Meer dan tweehonderd architecten werkten aan de uitvoering van het plan waarmee Nieuw Zuid werd gerealiseerd: de Rivierenbuurt, de Apollobuurt, de Stadionbuurt en de Nieuwe Pijp.  

Berlage had in de Pijp aan de Amstelkade een groot academisch ziekenhuis bedacht. Maar de sociaaldemocratische Arbeiders-Coöperatie de Dageraad wilde juist hier een groot wooncomplex realiseren en gaf de opdracht daarvoor aan Michel de Klerk, die op zijn beurt Pieter Kramer inschakelde. Zij kenden elkaar van het architectenbureau van Eduard Cuypers, de neef van ‘de grote’ Pierre Cuypers. De groepsfoto van het bureau van Cuypers in de Jan Luykenstraat 2 met de Klerk en Kramer spreekt voor zichzelf. Een nieuwe generatie is opgestaan. 

Michel de Klerk werd op zijn veertiende als potloodslijper door Cuypers aangenomen en kreeg de kans zich in het bureau te ontplooien – het telde op het hoogtepunt vijftig medewerkers. Cuypers was royaal en betaalde de opleiding tot bouwkundig tekenaar voor veel van zijn werknemers, onder wie de Klerk.  

De bibliotheek op zolder met een keur aan internationale vaktijdschriften was een walhalla voor de ambitieuze jonge mannen die over groot tekentalent beschikten. Dit werd de broedplaats voor de Amsterdamse School. De Klerk was de grote inspirator, Pieter Kramer en Joan van der Mey waren zijn bondgenoten. Voor Kramer waren het soefisme en vormen uit de natuur zijn grote inspiratiebronnen. 

Als je op het brede trottoir in de P.L.Takstraat staat zie je dit terug in talloze details, in de glas-in-lood ramen, de deuren en het beeldhouwwerk. Door de instructies van architectuurexperts begrijp ik hoe de Klerk de straatwanden in de P.L. Takstraat heeft vormgegeven. De woninggroepen verspringen ten opzichte van elkaar, zo ontstaan er Z-vormige figuren die de straat een uniek dynamisch karakter geven. 

Na een inspectie van de P.L.Takstraat volg ik altijd weer het spoor terug van mijn vader. Aan beide kanten van de brug is in de leuning een bronzen herinneringsplakkaat aangebracht voor Han van Zomeren, een jonge graficus die pamfletten drukte waarin werd opgeroepen tot verzet tegen de bezetter. Hij werd in 1941 verraden en gefusilleerd. 

Opvallend: veel passanten staan even stil bij het plakkaat en gedenken Han van Zomeren. Hij was een held. 

Delen:

Editie:
December
Jaargang:
2022 74
Rubriek:
Column

Gerelateerd

Column Guus Luijters: Een stralende herfstdag
Column Guus Luijters: Een stralende herfstdag
Column 10 mei 2023