Carlton Hotel Vijzelstraat 2, 5 juni 1955

Bleekneusjes de natuur in

'Vacantiekinderfeest viert gouden jubileum.' Het was een feestelijke gebeurtenis waar dagblad De Tijd in de zomer van 1955 over schreef. 'In 50 jaar uitstapjes georganiseerd voor 350.000 Amsterdammertjes.' Het was ook een lange zit, daar in een zaaltje van het Carltonhotel. Voordat het glas geheven kon worden, staken maar liefst negentien sprekers de loftrompet over de jubilerende stichting, die al zolang de stadsjeugd de kans gaf om tijdens de schoolvakantie kennis te maken met de natuur.


Vacantie Kinder Feest (V.K.F.) heette de organisatie die in 1905 met haar zegenrijke werk begon. De directe aanleiding was een enquête van de stedelijke afdeling van de Bond van Nederlandsche Onderwijzers onder de hoogste klassen van het openbare armenonderwijs, de kosteloze letterscholen. Meer dan 60% van deze kinderen kwam tijdens de schoolvakanties nooit de stad en meestal niet eens de straat uit, zo bleek. Ze moesten zich maar zien te vermaken, meestal opgezadeld met het toezicht op kleinere broertjes of zusjes. Maar met een gemeentesubsidie van ƒ 500,- en particuliere donaties lukte het dat jaar om 2000 kinderen een dagje uit te bezorgen. Een deel ging naar zee, een deel naar de Gooise bossen. Extra treinen werden ingezet, en dat was op zich al een belevenis want de meesten hadden nog nooit in een trein gezeten. Een onvergetelijke dag was. Althans, voor wie mee mocht, want er was geloot. Het was namelijk een dure onderneming, er moest immers ook gegeten en gedronken worden. De begeleidende juffen en meesters hielpen gelukkig belangeloos.
Waar geen van de sprekers 50 jaar later op de jubileumviering in het Carltonhotel van repte, was de voorgeschiedenis van het Vacantie Kinder Feest. Al in 1895 – dus tien jaar voor de oprichting –begonnen gymnastiekonderwijzers tijdens de schoolvakantie een kinderfeest te organiseren. Op verschillende pleinen waren dan kinderspelen, met gratis krentenbollen en limonade. Enkele jaren verhuisden de activiteiten naar het Oosterpark en het Westerpark en het IJsclubterrein (nu Museumplein). Het was een hele organisatie, met 5500 kinderen, 250 begeleiders en 20.000 krentenbollen. In 1902 gingen er zelfs treinen naar de duinen, waar het kinderloze echtpaar Olga en Justus Wüste het landgoed Spaarnburg te Santpoort ter beschikking had gesteld.

Legaat
Ook in 1903 en 1904 reden de treinen, maar toen hield de voorzitter van het organisatiecomité, gymnastiekleraar P.C. Adrian, ermee op en er was niemand die de stokje wilde overnemen. Wat nu? De stedelijke afdeling van de Bond van Nederlandsche Onderwijzers en de Amsterdamsche Gymnastiek Onderwijzersvereeniging sloegen de handen ineen om het jaarlijkse Vacantie Kinderfeest te organiseren. De opzet was anders. Alleen de hoogste klassen van de openbare en bijzondere armenscholen kwamen nu in aanmerking.
De confessionelen keken aanvankelijk wat sceptisch naar de nieuwe organisatoren, want in de onderwijzersbond waren nogal wat rode onderwijzers actief. De katholieken organiseerden daarom zelfs van 1911 tot 1930 een eigen Vacantie Kinderfeest. Maar de scholen van protestantse signatuur lieten hun reserves wel snel varen en de joodse scholen deden vanaf het begin al enthousiast mee. Viel het uitje, steevast op de eerste vakantiedag, toevallig op een religieuze treur- of vastendag, dan werd voor de joodse kinderen een andere dag geprikt.
De financiering bleef problematisch, maar met een collecte en met bijdragen van ouders, leerlingen, bedrijfsleven en enkele vermogende burgers lukte het toch om steeds meer kinderen een dagje buiten te bezorgen. Zo doneerde Gustav Briegleb, de directeur van de verffabriek Ripolin te Hilversum, vanaf 1912 jaarlijks ƒ 1000,-. Bij zijn kinderloze overlijden in 1927 bleek het VKF algemeen erfgenaam te zijn; met het legaat kon in Valkeveen een vakantiehuis gebouwd worden. Het naar hem genoemde huis ging open in 1930 en is nog steeds bestemd voor de opvang van kinderen.

Stoet
Vijf jaar eerder was in Nunspeet al het eerste tehuis geopend. Want één dag was toch eigenlijk wel wat kort voor het door zo veel kinderen zo hogelijk gewaardeerde uitstapje. Met een tehuis konden ze drie dagen in de natuur verblijven. Twee jaar volgde in 1927 al een tweede, nu in Renkum. Zo beschikte het VKF over maar liefst drie eigen honken. Bij die meerdaagse uitstapjes gingen enkele hoogste klassen van het lager onderwijs, terwijl aan de eendaagse tripjes duizenden kinderen deelnamen. "Drie wonder-dagen van opvoeding zijn het, die daar in onze Vacantie-Kinderhuizen de ene hoogste klas na de andere beleeft – niet het minst ook door wat het eigenlijke van elk feest is, de gezamenlijkheid", schreef Theo Thijssen in een brochure van het VKF in 1936.
"Het eendaagse feest kan helaas niet doorgaan, voor het eerst sinds 1905", liet de grote organisator van het VKF, Jan Willem Roskam, weten aan Het Volk na de Duitse inval in 1940. "We zullen het bekende beeld van duizenden kinderen op de Voorburgwal met vlaggen en muziek bijeen wel missen." De traditie was inmiddels dat de kinderen zich verzamelden achter het Koninklijk Paleis en dan begeleid door de muziekcorpsen van de Gemeentetram, de politie en de brandweer in een lange stoet naar het station liepen.
Na de bevrijding werd de draad weer opgepakt voor de driedaagse uitstapjes en na een geslaagd experiment in 1952 met twee schoolklassen kwam er zelfs ook een verblijf van een maand (met 's ochtends les). Men werkte nu samen met de SIVA (Schoolkinderen in Vakantietijd Amsterdam), waarin de schoolvakantieactiviteiten van Vereniging Ons Huis waren opgegaan. De reisjes gingen inmiddels met bussen, want de NS had de groepskorting afgeschaft.

5000ste klas
Het jubileum in 1955 was een hoogtepunt. De 5000ste klas ging drie dagen weg, uitgezwaaid door meester Roskam, inmiddels gepensioneerd bij de Theo Thijssenschool. Er kwam twee jaar later nog een vierde tehuis, in Huizen, maar het tij begon te verlopen. Tijdens de welvaartsstijging in de jaren zestig verdwenen de bleekneusjes steeds meer uit het stadsbeeld. Maar aan dagactiviteiten tijdens de schoolvakanties is altijd behoefte gebleven.


SIVA-weide
Het idee van het vakantiekinderfeest vond ook in andere steden navolging en vandaar trokken eveneens kinderen naar de VKF-tehuizen. In Amsterdam keek ook de buurtwerkorganisatie Ons Huis om naar bleekneusjes. Zo waren er vanaf 1913 uitstapjes met spelletjes, naar Frankendael bijvoorbeeld of naar Westeroord, een opgeheven begraafplaats aan de Hemweg, en nadat Westeroord in 1952 industrieterrein was geworden naar het Bosplan. Daar was de 'SIVA-weide', genoemd naar de club die de organisatie van de vakantieactiviteiten van Ons Huis in 1948 had overgenomen.

Beeld: 'Uitgeleide gedaan door vrienden en ouders gaan de kinderen de gezonde buitenlucht tegemoet.' Nieuwezijds Voorburgwal, juli 1930. Stadsarchief Amsterdam, Vereenigde Fotobureaux N.V.

Delen:

Buurten:
Centrum
Dossiers:
Editie:
Augustus Juli
Jaargang:
2017 69
Rubriek:
Hier gebeurde het
Tijdperk:
1950-2000