Broertjes Dapper delen klappen uit

De Amsterdammer Olfert Dapper (1636-1689) kennen we van de Dappermarkt en als de schrijver van de Historische beschryving der Stadt Amsterdamuit 1663. Hij was in zijn tijd wereldberoemd. Dapper werd geboren in de Anjelierstraat, in de Jordaan. Vader Gerrit Gerrits was een lijndraaier (touwmaker), die in 1644 overleed. Olfert was toen acht. Moeder Trijntje Heeren stond er alleen voor, met drie kinderen: Olfert, Gerrit (1627-1690) en Lysbeth (1633-?).

Olfert kon gaan studeren in Utrecht en liet zich toen inschrijven onder de naam Dapper. Hij ontpopte zich als een ware duizendpoot: arts, taalkundige, vertaler, geograaf, historicus, alles tegelijk. Behalve die grote vijfdelige beschrijving van Amsterdam, met zeventig gravures, publiceerde hij grote werken over Azië, Afrika, Perzië, Syrië, Griekenland, ‘Mesopotamie, Babylonie, Assyrie, Anatolie of Klein Asie’, de eilanden van de Middellandse Zee en China – zonder er ooit zelf geweest te zijn. Hij vertaalde de Historiënvan Herodotus (‘de vader van de geschiedschrijving’) uit het Grieks. Zijn eigen boeken werden vertaald in het Frans, Duits en Engels, kortom: Olfert Dapper was een intellectueel met een internationale reputatie.

 

Vechtersbaas

Veel eerder al genoot hij een heel andere faam. Een paar jaar voor hij de stad verliet om te gaan studeren, dook Olfert op in de notariële archieven, en wel in de rol van vechtersbaas. Op 24 mei 1652 verklaren de timmerman Tjerck Wijbrandtsz. en de rietmaker Ysak Hamer dat zij twee dagen eerder gezien hebben dat wijnkoper Gerrit Oortgijsen door de broers Gerrit en Olfert Dapper hardhandig uit het huis van Trijntje Heeren in de Anjeliersstraat werd gezet: “Dat zij getuijgen [...] hebben gesien dat den requirant [Oortgijsen] uijten huijse van Trijntje Heere weduwe [in de] Angelierstraet, daer jegenwoordich ‘de Vorst van Koerlandt’ uijthanght, door desselfs soons Gerrit & Olffert Dapper met gewelt wierde uitgestoten ende buijten deur geschopt.” De schade was aanzienlijk: Oortgijsen was “int aengesicht bebloet & aen sijn wanngh, neus geknackt”. Gerrit en Olfert hadden hem tot op straat achtervolgd, “alwaar hij [...] door den buren wierde ontsett”.

Wat zou daar aan de hand zijn geweest? Werd de moeder van Olfert en Gerrit lastiggevallen door deze ongehuwde wijnkoper? Wilden de broers hem een lesje leren? Zolang er geen andere akten over het voorval tevoorschijn komen, zullen we het niet weten. Wel bestaat er een andere akte over Olferts broer Gerrit – van ruim vijftien jaar later – waarin opnieuw flink geweld ter sprake komt. Gerrit is dan impostmeester (belastingontvanger) van de Waag op de Dam. Op 10 december 1667 verklaren twee waagdragers dat een collega ernstig door Gerrit mishandeld is.

 

Krabben

Deze waagdrager, wiens naam in de marge van het notariële protocol is verdwenen, ging naar Dapper, die in zijn kantoor zat, en vroeg naar boekhouder Jan Verdoes. Hij moest Verdoes namens zijn meester iets vragen. Dat schoot Dapper in het verkeerde keelgat. Hij antwoordde “seer onfatzoenlijck en fors”, aldus de waagdrager, en zei tegen hem “wat hij […] hadde te vragen”, waarna er “eenige woorden tusschen hun gevallen zijn”.

Kennelijk werd Gerrit Dapper zo kwaad dat hij uit zijn kantoortje kwam en de waagdrager een klap in het gezicht gaf. Hij “greep met sijn nagels soo vinnig in t vel, dat hij sijn aangesicht niet alleen openkrabde, en ophaelde, dat t bloedt langs sijn wangen liep, maer oock druckte hij, Dapper, sijn vinger soo stijf op [de] oogen [van de klager] alsof hij sijn gesicht hadde willen indouwen”. Hij zou de waagdrager ook bij zijn haar hebben gepakt en hem achterover op de grond hebben gesmeten – maar die regels heeft de notaris weer doorgestreept.

Het is dus verleidelijk om te denken dat niet Olfert, maar zijn oudere broer Gerrit losse handjes had, en dat Gerrit de aanstichter was van het geweld in 1652 tegen de wijnkoper Oortgijsen. Bewijsstukken daarvoor ontbreken vooralsnog. Moeder Trijntje Heeren stierf in 1672; Olfert Dapper overleed in 1689 op 53-jarige leeftijd in een huis aan de Leidsegracht. Hij was niet getrouwd, en werd begraven in de Noorderkerk. In Parijs bestaat een Fondation Dapper, die zich bezighoudt met het verbreiden van kennis over Afrika en Afrikaanse kunst; in Amsterdam is een buurt naar hem gaan heten, dankzij de markt (sinds 1901) in de naar hem vernoemde straat.

MARK PONTE IS HISTORICUS EN WERKT BIJ HET STADSARCHIEF.

 

AKTEN PROJECT

Het project Alle Amsterdamse Akten is een enorme klus. Vrijwilligers hebben al meer dan 400.000 akten geïndexeerd. Meehelpen: www.alleamsterdamseakten.nl

 

Oktober 2020

Ontdek Ons Amsterdam

Wil jij alles weten over de fascinerende geschiedenis van Amsterdam?

Abonneer je Arrow right Geef cadeau Arrow right
Delen:

Buurten:
Centrum Oost
Dossiers:
Amsterdammers
Editie:
Oktober
Jaargang:
2020 72
Rubriek:
Amsterdamse Akten
Tijdperk:
1600-1700