Ewoud Sanders is expert in de beeldvorming rond Joden in Nederland, eerder kundig vastgelegd in de boeken Lachen om Levie (2020) en Met de paplepel (2022). Onderzoek in gedigitaliseerde bronnen (Delpher, DBNL, Google books) levert opnieuw een enorme schat aan tekst en beeld op: ‘decreten, plakkaten, reglementen en Kamerstukken, kranten, tijdschriften en almanakken, liederen en gedichten, toneelstukken, sketches en voordrachten, jeugdboeken en romans’ – en dan laat Sanders ‘de jodenmop’ nog buiten beschouwing.

‘Appeljood’ is een indrukwekkende hommage aan de Joodse straatventer, die tot aan de Tweede Wereldoorlog een vast onderdeel was van het straatbeeld in Amsterdam, en daarbuiten. Er waren er letterlijk duizenden. Zij handelden in alles wat ‘ambulant’ te verkopen was; Sanders telt 73 variaties, van aaljood en amandeljood tot visjood, voddenjood en zuurjood. De laatste twee komen met ‘schoenenjood’ het meest voor.

Over de individuele venters zelf is weinig bekend. Bloemenhandelaar Adolph Stein, bekend als Bloemen-Moos en Bloemen Mozes, publiceerde in 1930 delen van zijn autobiografie in vijf artikelen in tijdschrift Het Leven. Van enkele straatventers is zelfs hun zangerig roepen vastgelegd.

Andere handelaren werden in de populaire pers vermeld als karakteristiek voor het straatleven en geportretteerd in een romantisch licht, zoals de 19de-eeuwse schoenenjood ‘Jozef bij de Munt’, eigenlijk Joseph Levie Kleeremaker. Hij had ‘vaderland en koning trouw gediend’ in de veldtocht tegen de Belgen, en menigmaal model gestaan aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten.

VAN APPELJOOD TOT ZUURJOOD
VEERTIG PORTRETTEN VAN JOODSE STRAATVENTERS
Ewoud Sanders

Walburg Pers

320 blz.

€ 29,99