De dierentuin Artis, opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra (‘de natuur is de leermeesteres van de kunst en wetenschap’) bestaat sinds 1838. De tuin in de Plantage groeide daarna gestaag. In 1877 wordt het grondbezit uitgebreid voor de bouw van een aquarium. Het totale oppervlak van Artis bedraagt dan ruim tien hectare. Daarvoor al zijn er aquaria met vissen in de tuin. In het gebouw van het voormalig café Eik en Linde, het latere Wolvenhuis, wordt in 1863 een kwekerij gehuisvest voor de teelt van zalmen en forellen. Er staan aquaria in het Faunagebouw (nu de Artis-bibliotheek) en het Vogelhuis heeft een zoetwater-aquarium van beperkte omvang gehuisvest.

Coenraad Kerbert (1849-1927) wordt hoofdconservator van het nieuwe gebouw. Hij maakt uitgebreide voorstudies, onderzoekt nieuwe ideeën inzake inrichting en waterzuivering en begeleidt de bouw vanaf het begin.

Kerbert laat een hypermodern waterfiltersysteem aanleggen volgens het Lloyd-systeem, waarbij langere tijd hetzelfde water door het aquarium circuleert. Het bestaat uit drie lagen: een hoogtereservoir, de bassins met levende dieren, en een kelderreservoir met filtreerruimten. Een paar keer per dag wordt het water uit de filtreerruimten naar het ongeveer zes meter boven de bassins gelegen hoogtereservoir gepompt, waarbij er veel zuurstof in de bassins komt. Regelmatig wordt het zeewater met water uit de Golf van Biskaje aangevuld.

640.000 liter zeewater

In juni 1879 wordt de eerste paal geslagen van de 1740, nodig om het enorme gewicht van de 640.000 liter zeewater, 225.000 liter zoet water, de filtersystemen en gemetselde waterkelders te dragen. Op 2 december 1882 wordt na een bouwtijd van zo’n twee jaar het Aquarium geopend. In de nieuwe bassins is tien ton aan glasruiten verwerkt.. De kosten bedragen fl. 439.000,-. De architecten zijn Gerlof Salm (1831-1897) en zijn zoon Abraham (1857-1915); Gerlof woont in de Plantage Middenlaan en is zo’n 35 jaar vaste ontwerper voor Artis. Het gebouw is opgetrokken in een typisch mengeling van stijlen, met een klassiek fronton aan de Middenlaan en een mooie rotonde aan de kop bij de Mauritskade. De aquaria liggen aan de tuinzijde; aan de straatkant bevinden zich de museumruimtes. Aan de oostzijde van het gebouw waren ruimtes voor onderwijs: een collegezaal en kamers voor de hoogleraar.

Na de opening schrijft het bestuur van het Genootschap opgetogen in het jaarboek: ‘Wij hebben kristallen luchters, glazen deurknoppen, kristallen roomschalen, glazen fonteinen, zalen met glazen wanden, glazen plantenkassen, glazen paleizen en nu eindelijk ook glazen zeeën.’ Voor het eerst gaan nu ook de deuren open voor stadsbewoners en liefhebbers van buiten het Genootschap. De Gemeente had in 1877 de grond geschonken met de voorwaarde dat het Aquarium voor iedereen toegankelijk moest worden, en dat er onderwijs kon worden gegeven door de Universiteit. Het was de eerste stap naar de openstelling van de hele dierentuin.

De verslaggever van het Algemeen Handelsblad vindt het Aquarium betoverend: ‘Het half duister, dat er heerscht, en die wanden van water geven iets fantastisch en doen den bezoeker denken aan een wandeling over den bodem der zee. ’t Is er zoo rustig en kalm en de visschen, die men anders met zooveel list moet vangen, komen hier zoo gezellig en zonder schroom op u afzwemmen, alsof ze u onder hun familie rekenden.’

Mooie Jongens

Een van de problemen die Kerbert het hoofd moet bieden is het vervoer van de levende have naar de nieuwe huisvesting. De dieren komen soms ‘beschadigd’ aan: ‘Door het schommelen der spoorwegwagons, door de schokkende nawerking der remtoestellen bij het stoppen der treinen, worden de dieren zoodanig met de wanden der transportvaten in aanraking gebracht dat wonden ontstaan die meestal den dood ten gevolge hebben.’

Een van de nieuwe bewoners is een sterlet (Acipenser Ruthenus), een kleiner familielid van de steur. J.G. Nieuwendijk schrijft in Zoo was Artis – zo is Artis uit 1970: ‘Het was een jong dier dat samen met enkele soortgenoten door de heer Prochoroff uit Sint-Petersburg, naar men vermoedde een incognito reizende Russische prins, aan Artis werd geschonken. In die tijd wist men niet beter of een sterlet bereikte een maximale leeftijd van zes à zeven jaar.’ Dat blijkt een vergissing: ‘Opa’, zoals hij later werd genoemd, zal het bijna zeventig jaar in het Artis-aquarium uithouden. Hij overlijdt in juli 1953.

De ‘wandeling over den bodem der zee’ spreekt tot de verbeelding van veel bezoekers. Gerard Reve komt er in augustus 1968, en schrijft in De taal der liefde uit 1972: ‘Er waren talrijke klassen van middelbare scholen, en in die groepen bevonden zich veel mooie Jongens, toverachtig belicht door het onderzeese schijnsel uit onzichtbare lantarens dat hen schaduwloos omsloot en hun gelaten, hoofdhaar en de omtrekken van hun heupen oneindig veel smartelijker zichtbaar maakte dan enig zonlicht ooit zou kunnen doen.’

Zilt in de muren

In de twintigste eeuw verandert er veel aan het gebouw. De ingang aan de Plantage Middenlaan gaat in 1978 dicht. Tussen 1992 en 1996 wordt het gebouw onder leiding van architect C.J. Hendriks nogmaals gerestaureerd en uitgebreid met nieuwe bassins.

De natuur heeft het gebouw echter langzamerhand overgenomen: het zilt uit de zoutwaterbassins trok in de muren en vormt een ernstig gevaar voor het voortbestaan van het gebouw. Begin 2021 is het Aquarium gesloten. Een deel van de vissen en koralen zijn verhuisd naar andere aquaria in Europa. Een ander deel komt (achter de schermen) terecht in een tijdelijk ‘pop-up aquarium’ in het park.

De totale kosten voor de restauratie worden geraamd op 47 miljoen euro. De noordelijke middenbeuk met de zoutwateraquaria, de filtratiereservoirs en de dakconstructie moeten worden vernieuwd. Het beroemde Lloyds waterfiltersysteem zal worden hersteld. De heropening staat gepland voor najaar 2025.

KADER:

Bezoek

Dankzij steun van de gemeente, de provincie en een betrokken groep particulieren is inmiddels de helft van het bedrag bijeengebracht, maar de steun van iedereen die Artis een warm hart toedraagt is nog zeer welkom. Op 15 november worden de lezers van Ons Amsterdam uitgenodigd voor een lezing in Artis. Aquariaan en Artis-bioloog Alex Huiberse zal iets vertellen over de plannen voor de toekomst.

Beeld:

[aquarium 1]

Een van de grote aquaria in Artis. Deze toonden verschillende ecosystemen. In het nieuwe aquarium wordt nog meer gelet op de biodiversiteit in de bassins.

FOTO TOBIAS NIEPEL/FLICKR.COM

[aquarium 2]

Het Artis Aquarium in 1883. Rechts op de voorgrond de brug over de Plantage Muidergracht.

STADSARCHIEF AMSTERDAM

[aquarium 3]

De renovatie is ingrijpend: het zilt uit de zoutwaterbassins is in de muren getrokken en vormt een gevaar voor het voortbestaan van het gebouw.

ARTIS