Na een grondige verbouwing opende op 28 april 1916 de foto- en kinohandel van de firma Ivens & Co haar deuren op Kalverstraat nummer 115. Tout Amsterdam vergaapte zich aan de spectaculaire winkelpui, onder architectuur van J.F. Staal Jr. opgetrokken in de stijl van de Amsterdamse School. Eenmaal binnen keken ze opnieuw hun ogen uit, nu aan de ‘technische volmaaktheid in stijlvolle vormen’ van het interieur. Er was niet op een dubbeltje gekeken. Bekende kunstenaars en ontwerpers als Roland Holst, Lion Cachet, Geo Poggenbeek en de beeldhouwers Mendes da Costa, Tjipke Visser en Lambertus Zijl verzorgden de inrichting. De foto- en filmliefhebber moet zich in een hemel op aarde gewaand hebben.

Kalverstraat 115 was de trots van Cornelis Adrianus Peter (Kees) Ivens, in 1871 in Nijmegen geboren als zoon van de Duitse studio- en hoffotograaf Wilhelm Ivens en de Nederlandse Dora Muskens. In 1894 bouwde Kees het ‘Phototechnisch Bureau en Handel in Photographisch Artikelen’ van zijn vader verder uit door op het Rokin 164 bij het Spui een tweede zaak te openen. Vestigingen in Groningen (1897) en Den Haag (1904) volgden, alles onder het motto ‘Koopt uw Kino bij Capi’. En dat in een tijd waarin de fotografie nog in de kinderschoenen stond, voornamelijk beoefend door de gegoede burgerij die zich de dure glasnegatieven en loodzware camera’s op statief kon permitteren. Nadat de schatrijke sultan van Siak in 1898 tijdens een verblijf in Nederland, zich ‘eene complete uitrusting voor photographie’ had aangeschaft, mocht de firma Ivens & Co. het predicaat hofleverancier voeren.

De zaken floreerden onder de strakke en ouderwets autoritaire leiding van Kees Ivens. ‘Orde is de ziel van elke zaak’ luidde zijn motto, waarmee hij de basis legde voor wat uit zou groeien tot een concern met in de jaren tachtig van de vorige eeuw tientallen filialen en – tot op de dag van vandaag – taxfree elektronica shops op Schiphol en veel andere internationale luchthavens. Allemaal onder de naam Capi, een naam die in 1927 voor het eerst op de winkelgevels prijkte.

Joris

In dat jaar werd de firma Ivens omgezet naar N.V. Foto- Projectie- en Kinohandel Capi met in de Raad van Commissarissen Kees’ oudste zoon Wim Ivens, als arts verbonden aan het Wilhelmina Gasthuis, en bierbrouwer H.P. Heineken, de vader van Fred Heineken. Tot adjunct-directeur werd benoemd George Ivens, een van de vijf kinderen, voorbestemd om na een studie handelseconomie en fototechniek in Berlijn het familiebedrijf voort te zetten. ‘Nu George er is’, noteerde Kees blijmoedig in zijn dagboek, ‘begin ik pas goed. Hopelijk staan we voor een tijd van bloei en opleving in alles.’

George zou zich echter als Joris Ivens nadrukkelijk op het wereldtoneel begeven, tot groot verdriet en wanhoop van zijn vader. Een van zijn eerste daden als nieuwbakken directielid – ‘meneer George’ voor het personeel – was het gratis uitlenen van projectieapparatuur aan een groep kunstenaars en linkse intellectuelen die in sociëteit De Kring de verboden Russische film De Moeder wilden bekijken.

In de Kalverstraat liet hij zich steeds minder zien, behalve als hij materialen nodig had voor zijn filmavonturen, of om in het projectiezaaltje boven de winkel vergaderingen te beleggen van de Filmliga, een avantgardistisch gezelschap cinefielen. ‘In zijn geestdrift betrok Joris Ivens de personeelsleden van Capi bij zijn activiteiten,’ aldus Hans Schoofs in zijn Ivens biografie Gevaarlijk leven uit 1995.

Het was niet de film, maar de film in dienst van het communistische ideaal waar Joris Ivens, voor de rest van zijn lange leven als gevierd en verguisd documentairemaker, zijn ziel en zaligheid aan had verpand. Dat ging niet alleen ten koste van de solvabiliteit van Capi, maar ook van de hoge verwachtingen die Kees Ivens van zijn zoon koesterde. In zijn dagboek schrijft hij: ‘Capi genoeg door Georges methodes geplukt en geplunderd. Door het filmondernemen is Capi aan de rand van de afgrond gebracht. (…) Door zijn maatschappelijke instelling Capi zwaar geschaad… Een bonk nonchalant, naief egoisme, slordigheid, egocentrisme, asociaal.’ Om daar aan toe te voegen: ‘Maar dat alles met een goede kern.’ Het bleef toch zijn kind.

In 1935 vertrok Joris Ivens naar Amerika waar hij met Ernest Hemingway de antifascistische documentaire The Spanish Earth (over de Spaanse burgeroorlog) maakte. Ter financiering van zijn filmprojecten wist hij, met wat Schoofs ‘creatief boekhouden’ noemde, nog 70.000 gulden aan Capi te onttrekken. In 1941 overleed Kees Ivens, ziek, versomberd en zwaar teleurgesteld op 60-jarige leeftijd aan een verwaarloosde bronchitis.


Entwickeln und Vergrossern

Het nu stuurloze Capi – zoon Wim was al in 1938 overleden – werd overgenomen door de concurrent, de Amsterdamse foto- en kinohandel Lux van Theodorus de Zwart en Willy Breuer. De Zwart begon in 1903 op de Nassaukade 361 als drogist met de verkoop van kruidenextracten die ‘pijnloos likdoorns, eelt en wratten verwijderen’, waarna hij in 1917 brillenwinkel Americain opende om in 1922 op hetzelfde adres met compagnon Breuer de foto- en kinohandel Lux te openen, zo genoemd naar het fototijdschrift Lux.

Na de dood van De Zwart in 1941 nam Breuer, een genaturaliseerde Duitser, met vaste hand het roer over. Er volgde een reorganisatie waarbij de meeste Capi-filialen werden gesloten, behalve het goed renderende kroonjuweel in de Kalverstraat. Verder bleven de Capi en Lux winkels onder één directie los van elkaar bestaan.

Dat Lux in de oorlogsjaren ook in de Deutsche Zeitung in den Niederlanden adverteerde met het Entwickeln, Kopieren und Vergrossern van amateurfoto’s geeft te denken. Was dit geen collaboreren met de vijand? Menig Duitse militair leverde zijn filmrolletje met een gerust hart in bij de fotozaak op de Nassaukade. Maar daar staat veel tegenover. Bijvoorbeeld de onbekend gebleven Duitse Luftwaffe-officier die diverse keren zijn filmpjes met kriegswichtige objecten inleverde en daarmee zijn leven riskeerde. De foto’s werden in het diepste geheim ontwikkeld door de 24-jarige spionagefotograaf en latere cineast Bert Haanstra en via Lux-medewerker Joop Alblas naar Londen gesmokkeld. De officier dook later met hulp van het verzet onder bij een antiekhandel op de Bloemgracht, en verder ontbreekt van hem ieder spoor.

Ook de iconische serie foto’s van de eerste razzia op het Jonas Daniel Meijerplein, waarbij gewapende beulen van de Ordnungspolizei Joodse mannen bijeen dreven, op de knieën dwongen en vernederden, bereikten via de donkere kamer van fotohandel Lux hun doel en werden na de bevrijding openbaar gemaakt.

In een ander Lux filiaal op Roelof Hartstraat 4, speelde winkelchef Richard van Hamme een heldenrol. Nadat bij een doorzoeking van het winkelpand in augustus 1942 anti-Duitse pamfletten, zware vuurwapens, munitie, foto’s van het Koninklijk Huis en tot overmaat van ramp een Joodse onderduiker werden aangetroffen, werd de 38-jarige Van Hamme via de Euterpestraat naar het Oranjehotel in Scheveningen getransporteerd. Op woensdagochtend 4 november werd de Lux-winkelchef op de Waalsdorpervlakte geëxecuteerd.

Koninklijke

Na de oorlog maakten Capi en Lux een stormachtige groei door. Fotografie was booming. In 1961 werden de twee bedrijfsnamen aan elkaar gekoppeld, voortaan prijkte Capi-Lux op de gevel van alle vestigingen, met nog altijd de Kalverstraat 115 als stralend middelpunt, ook al was de elegante gevel in 1950 meedogenloos herschapen in een moderne inloopwinkel met veel glas en strakke lijnen.

Intussen was er aan koninklijke belangstelling geen gebrek. Prins Bernhard opende in 1979 Capi-Lux Vak op de Basisweg, het ‘walhalla van de fotografie’ voor de professionals (nu Eyes on Media). En als kers op de taart werd Capi-Lux bij het 100-jarig bestaan in 1994 het predicaat ‘Koninklijke’ verleend. De schepping van Kees Ivens was onder leiding van de familie Breuer uitgegroeid tot een concern met 400 medewerkers, 25 fotozaken en vier taxfree shops op Schiphol. Alleen de zaak in de Kalverstraat, de trots van Kees Ivens, heeft het eeuwfeest niet mee mogen maken, in 1985 maakte deze plaats voor een Apple store.

In de jaren negentig begon de omzet langzaam maar zeker te dalen. ‘De fotoketen Capi verkeert in grote financiële problemen,’ bracht Het Parool op 4 april 1996. ‘Het heeft niet op tijd gereageerd op de steeds fellere concurrentie.’ Tegen de 1-Uur Fotoservice van de Hema en het Kruidvat, en de stuntprijzen waarmee winkelketens als Dixons en Makro apparatuur gingen verkopen, waren de fotospeciaalzaken niet opgewassen. De genadeklap werd uitgedeeld door het snel oprukkende digitale tijdperk.

In 1996 werden de Capi-Lux winkels, uitgezonderd de taxfree shops op Schiphol, die in handen bleven van de familie Breuer, overgenomen door foto- en videoketen Kral uit Veendam, dat zich na de overname met 143 winkels en 800 medewerkers in één klap de grootste van Nederland mocht noemen, tot de Groningse fotoreus in 2005 zelf het loodje legde en failliet ging. De taxfree elektronicawinkels op Schiphol gingen in 2012 over naar B&S International, handelaar in belastingvrije geurtjes en drankjes.

Het enige wat nog aan Kees Ivens herinnert is de C.A.P. Ivensbank bij de Waalbrug in zijn geboortestad Nijmegen. Op Haveneiland in de wijk IJburg is een plein vernoemd naar zijn opstandige zoon.