In april 2011 stond toenmalig wethouder Lodewijk Asscher op een tafel van het nieuw geopende restaurant Anna in Warmoesstraat 111, ooit de woning van humanist Dirck Volkertsz. Coornhert. ‘Het was’, aldus initiatiefnemer, eigenaar en ontwikkelaar Michiel Kleiss, ‘de start van een restaurant gericht op Amsterdammers, waar werd gekookt “op hoog niveau voor een redelijke prijs”’. Het kon niet anders of het zou een doorslaand succes worden. Alsof hij dat extra wilde onderstrepen gaf Johannes van Dam van Het Parool restaurant Anna nog dezelfde maand het cijfer 10-.

Acht jaar later werden er de laatste maaltijden geserveerd; toen trok Kleiss de stekker uit het project waarin hij zelf tonnen had gestoken. Met groot verlies en pijn in het hart verliet hij de Warmoesstraat.

Coffeeshops en casino's

De opening van Anna was de symbolische start van een nieuw tijdperk op de Wallen. In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw was dit stadsdeel uitgegroeid tot hét prostitutiegebied van Amsterdam. Een decennium later verschenen de eerste coffeeshops, in 1969 werd Casa Rosso opgericht door ‘Zwarte Joop’ de Vries. Klanten van het illegale casino Mata Hari van Simon Fred Adriaanse, beter bekend als Frits van de Wereld, kwamen op de Oudezijds Voorburgwal met een volle portemonnee binnen om het pand aan de achterzijde op de Oudezijds Achterburgwal platzak weer te verlaten. De (georganiseerde) criminaliteit kreeg een steeds grotere greep op de Wallen. De lokale overheid, nog volop in de ban van de tolerante jaren zestig, liet het allemaal oogluikend toe. Gedogen was het toverwoord.

In 1996 verscheen het rapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Van Traa, 5500 pagina’s dik, waarin werd geconcludeerd dat er op de Wallen zestien ondernemers waren die ‘min of meer ernstige criminele antecedenten en/of duidelijke criminele connecties’ hadden. Bordelen, smartshops, geldwisselkantoren, coffeeshops, gokhallen, minisupermarkten, seksinrichtingen, hotels en sommige horecabedrijven werden met name genoemd als ‘misdaad aantrekkende’ instellingen.

Grootschalige sanering

Dit leidde tot actie op het stadhuis. In december 2007 startten burgemeester Job Cohen, wethouder Lodewijk Asscher en stadsdeel centrum-voorzitter Els Iping (drie PvdA’ers) het Project 1012, genoemd naar de postcode van het gebied dat onder handen moest worden genomen. Zoals de site van de gemeente nog jaren zou melden was het doel: ‘De criminaliteit in het gebied terugdringen en een economische opwaardering op gang brengen.’ Cohen toen: ‘Dat de Wallen er over tien jaar heel anders uit zullen zien, is duidelijk.’

De grootschalige sanering kreeg brede politieke steun. Vrijwel de gehele gemeenteraad stemde ermee in. Ook bewoners van de binnenstad, het bonafide bedrijfsleven en woningcorporaties ondersteunden de plannen van B&W.

Tegenstanders waren er ook. Die organiseerden zich in Platform 1012. Voorzitter Wim Boef formuleerde een heel andere doelstelling: ‘De Wallen moeten blijven zoals ze zijn en zoals dat in het bestemmingsplan is vastgelegd. Blijkbaar wil de gemeente de Wallen afslanken maar daarmee draaien ze het Red Light District de nek om.’ Het stoorde hem met name dat de gemeente het postcodegebied 1012 ‘criminaliseerde’, zoals hij het noemde.

In 2011 verscheen er een vervolgverslag op het Van Traa-rapport, Emergo. De aanpak van de zware (georganiseerde) misdaad in het hart van Amsterdam, een rapport waarin politie, justitie, gemeente en belastingdienst samenwerkten. Belangrijkste conclusie: er is heel veel mis op de Wallen, onder andere met betrekking tot vrouwenhandel en het witwassen van crimineel geld. Bij het 1012-project betrokken ambtenaren lieten in het Emergo-rapport optekenen: ‘Bij de uitvoerende diensten wordt de opvatting gedeeld dat in de binnenstad de onderwereld vergroeid is geraakt met de bovenwereld.’

Geen lange adem

Wat is er van de plannen terechtgekomen? In 2018, tien jaar later, kwam de Rekenkamer Metropool Amsterdam met een eindrapport. Dat was niet mals. Al in de eerste zin wordt duidelijk gemaakt dat het project grotendeels is mislukt. ‘Met Project 1012 zijn successen behaald in het 1012-gebied maar het heeft niet geleid tot de gewenste economische opwaardering van de oude binnenstad van Amsterdam en een doorbraak van de criminele infrastructuur.’ Er was op den duur te weinig politiek draagvlak en het ontbrak aan een lange adem. ‘Met een dergelijk operatie ben je misschien wel dertig jaar bezig,’ constateerde de Rekenkamer.

Wat ook een rol speelde is de bankencrisis van 2008, waardoor de financiële armslag van de gemeente en de woningcorporaties die panden opkochten behoorlijk in de knel kwam. Er was domweg geen geld meer om allerlei plannen uit te voeren. Niet over het hoofd te zien is ook dat Job Cohen in 2010 naar Den Haag vertrok, twee jaar later gevolgd door Lodewijk Asscher. Zij waren de bezielde trekkers van het project en zonder hun participatie zakte het als een kaartenhuis in elkaar.

Ten slotte werd de PvdA gedecimeerd bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014. Daarmee werd het hart uit Project 1012 gesneden. Het nieuwe college van B&W had andere prioriteiten. Er vond een ‘herijking’ plaats van het project en in 2018 werd de stekker er helemaal uitgetrokken. Toen ook burgemeester Van der Laan overleed, was het echt afgelopen.

Cacao & Spice Chocolate Shop

Is dan alles mislukt? Zeker niet. Kijk rond in het 1012-gebied en een paar resultaten van het werkstuk dat nooit is afgemaakt zijn wel degelijk te zien. Er zijn tientallen bordelen verdwenen. Mata Hari is omgetoverd tot een mooi restaurant met daarboven aantrekkelijke woonappartementen. In het Sint Annenkwartier is alle seksbedrijvigheid verdwenen en hebben zich al jonge ambitieuze ondernemers gevestigd, zoals de Cacao & Spice Chocolate Shop en de Pop Trading Company, met skates en kleding in hun assortiment. Het aantal coffeeshops werd gesaneerd en teruggebracht van 75 naar 50. Het totaal verkrotte Blauwlakenblok werd gerestaureerd en in oude luister hersteld.

Ook op het Damrak werden successen behaald. De passage naar de Nieuwendijk werd grondig verbouwd evenals de gevel van het pand waar ooit C&A zat. De familie Barazani, eigenaars van bij elkaar dertien hotels en restaurants op het Damrak waarvan op zijn minst kan worden gezegd dat ze niet uitblonken in onbesproken gedrag, werd gedwongen afscheid te nemen van het imperium. Van het plan om de Rode Loper meer allure te verschaffen kwam dan weer weinig terecht: het Damrak is nog altijd een straat met vooral goedkope en laagwaardige bedrijvigheid.

Armoedig toerisme

Wat had Michiel Kleiss bezield om aan dit avontuur te beginnen? ‘Waarom ik in restaurant Anna heb geïnvesteerd? De gemeente had goede input nodig en ik ben betrokken bij de buurt. Ik woon er zelf. Ik wilde kwaliteit inbrengen om de transitie naar een buurt waar ruimte was voor dit soort zaken op gang te helpen.’

In 2008 stonden inderdaad alle seinen op groen voor restaurant Anna. De transitie heeft echter niet plaatsgevonden maar, zo is de overtuiging van Kleiss, ‘mijn project is niet in de eerste plaats mislukt vanwege de ondergang van Project 1012. Ik was zo naïef om te denken dat zelfs als Project 1012 mislukte, ik het nog wel zou redden.’ In 2019 viel het doek. Het is een schrale troost dat het restaurant van Kleiss niet de enige pionier was die onderuit ging. In april 2014 moest ook een oudgediende als koffiebranderij Geels & Co. die al 150 jaar in de Warmoesstraat was gevestigd het veld ruimen.

Volgens Kleiss lag de oorzaak vooral in het feit dat zo rond 2014 ‘een golf armoedig toerisme’ over stad rolde die iedere Amsterdammer uit de buurt joeg. ‘In 2011 wilden Amsterdammers nog wel naar de buurt komen, maar in 2015 zei een vriend tegen me: “Je krijgt me met nog geen drie paarden naar de Warmoesstraat.”’