Archeologen onderzoeken bakstenen

Over de Amsterdamse monumenten is al heel wat geschreven. Maar wie kent de geschiedenis van het belangrijkste materiaal waarvan ze zijn gemaakt? De baksteen. Het lijkt nietszeggend materiaal, maar van een oude Amsterdamse baksteen valt heel wat af te lezen. Waar de stenen vandaan komen bijvoorbeeld. Amsterdam heeft geen kleigebieden in de streek en dat betekende dat ze van elders moesten worden aangevoerd. De kleur verraadt vaak hun herkomst. Klei van de oevers van de Oude Rijn tussen Woerden en Leiden bevatte veel ijzer en leverde oranjerode stenen. Langs de Hollandse IJssel bij Gouda zat meer kalk in de klei met als gevolg gele(re) stenen. De gele steen met rozerode blosjes, appelbloesem genoemd, was meestal afkomstig uit de Vechtstreek.
Ook het formaat van de baksteen is tot op zekere hoogte veelzeggend, zo stellen Jerzy Gawronksi en Jørgen Veerkamp in hun artikel ‘Bakstenen. Bouwstenen van Amsterdam’. Ze hebben 493 Amsterdamse stenen uit de periode tussen 1200 en 1900 onderzocht. Deze waren afkomstig van gebouwen en vindplaatsen die een duidelijke datering hadden en waarvan ze wisten wat voor functie ze hadden gehad. Uit hun onderzoek blijkt dat de oudste stenen – uit de periode 1200-1350 – ook de grootste waren en dat met de eeuwen het formaat steeds kleiner werd. De bakstenen van de fundering van de laatdertiende-eeuwse versterking aan de Nieuwendijk waren bijvoorbeeld 31 centimeter lang, terwijl de grootste stenen uit de negentiende eeuw maar 23 centimeter maten. Maar in de dertiende eeuw bleken ook al kleinere formaten bakstenen te worden gebruikt, sommige waren slechts 22,5 centimeter. Formaat zegt dus veel, maar lang niet alles.

Jezry Gawronski en Jørgen Veerkamp, ‘Bakstenen. Bouwstenen van Amsterdam’, in: J. Gawronski, F. Schmidt en M.-Th. van Thoor red., Monumenten & Archeologie 3. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, 2004.

Emma Los
Oktober 2004

Beeld: Ameide. Steenhouwerij Woudenberg: het bikken van stenen bestemd voor de restauratie van monumenten. Collectie Nationaal Archief.

Delen:

Buurten:
Centrum
Dossiers:
Archeologie
Editie:
Oktober
Jaargang:
2004 56
Rubriek:
Herinneringen
Tijdperk:
1950-2000