Amsterdam in 1900

Even overwogen we de populaire rubriek ’25 & 50 jaar’, over het nieuws van een kwart en een halve eeuw geleden, op de drempel van de nieuwe eeuw te veranderen in ’50 & 100 jaar’. Maar dan zouden we u dit jaar de wetenswaardigheden van het hectische jaar 1975 moeten onthouden en dát gaat te ver. Dus presenteren we nu in één aflevering een selectie uit het stadsnieuws van 1900.

Eerst een algemeen schetsje van de stad van precies een eeuw geleden. In 1900 telde Amsterdam 515.000 inwoners, twee keer zo veel als in 1850. vooral na 1875 was de groei stormachtig geweest, en dat gold ook voor de uitbreiding van het grondgebied. De laatste 30 jaar waren er ook woonbuurten ontstaan buíten de Singelgracht, de voormalige stadsgracht die toen nog Buitensingel heette: eerst de Vondelparkbuurt (voor de rijke Amsterdammers) en de Pijp (bedoeld voor ‘fatsoenlijke’ arbeiders, maar al gauw ook in trek bij studenten en kunstenaars) en sinds omstreeks 1880 de Staatsliedenbuurt, de Kinkerbuurt, de Oosterparkbuurt en de Dapperbuurt. In 1900 begon net de bouw van wat de Indische buurt zou gaan heten. De particuliere bouwondernemers hadden vaak zó veel haast dat de zorgvuldigheid er onder leed. Die groei van de stad was het gevolg van een economische opleving, mede doordat de bereikbaarheid sterk was verbeterd: in 1876 was het Noordzeekanaal geopend en in 1889 het Centraal Station. Sindsdien ging de binnenstad steeds meer op een echte ‘city’ lijken, met grote, nieuwe kantoren, hotels, restaurants en trendy cafés, terwijl dichter bij de stadsrand (waar meer ruimte was) grote cultuurtempels verrezen: het Rijksmuseum, het Concertgebouw, circustheater Carré (voor het massaspektakel), de nieuwe Stadsschouwburg en het Stedelijk Museum.
Burgemeester anno 1900 was de stijve magistraat mr. S.A. Vening Meinesz en de politie stond onder leiding van hoofdcommissaris J.A. Franken. In de gemeentepolitiek, die lang gedomineerd was door de conservatieve liberalen, had in de jaren negentig de jonge, links-liberale wethouder Willem Treub als een wervelwind rondgeraasd en onder meer het telefoonbedrijf en gasfabrieken onder gemeentebeheer gebracht. Maar sinds zijn aftreden in 1896 was het weer saai op het stadhuis. Pas in 1902 zou er daar weer leven in de brouwerij komen, toen Henri Polak als eerste sociaal-democraat in de raad werd gekozen. Maar verder was Amsterdam op het breukvlak van twee eeuwen een bruisende stad, waarin de sfeer niet alleen werd bepaald door de dynamische ondernemers, maar evenzeer door al die prettig gestoorde wereldverbeteraars en gesjochten kunstenaars – een subcultuur die sterk aan die van zo’n 65 jaar later doet denken.

Januari 1900

maandag 1 januari De dooi treedt in. 
     De tram (tot nu toe van de particuliere Amsterdamsche Omnibus Maatschappij) rijdt voor het eerst als Gemeentetram.  De wagens zien er hetzelfde uit, maar het personeel heeft nu het stadswapen op de uniformknopen.
     Afgelopen nieuwjaarsnacht is een volkstelling gehouden; onderwijzers deden dienst als tellers.
zondag 7 januari Hoofdredacteur Charles Boissevain van het Algemeen Handelsblad publiceert in zijn krant een indrukwekkende ‘Open letter to the Duke of Devonshire’ om zijn woede te uiten over de Britse agressie tegen de Boerenrepublieken in Zuid-Afrika. “Where is the England of Gladstone and Bright? This is Jingo-madness.”
maandag 8 januari Op begraafplaats Huis te Vraag aan de Sloterweg wordt onder grote belangstelling Theodorus M. Looman begraven, bij leven ook bekend als Scheefnekje. Deze hervormde godsdienstonderwijzer was oprichter van de Vereeniging ter Verbreiding der Waarheid en de Nederlandsche Zondagsschoolvereeniging.
dinsdag 9 januari Sinds een paar dagen heerst een griepepidemie in de stad.
donderdag 11 januari Werklozen betogen op de Dam.
vrijdag 12 januari Na vier dagen staken zien de bootwerkers van stoomvaartmaatschappij Oceaan hun looneisen ingewilligd.
donderdag 18 januari In de Sint Willibrordusstraat storten om vier uur ’s middags drie in aanbouw zijnde huizen van bouwondernemer W.J. van Vlaanderen in. Dertien bouwvakkers worden gewond uit het puin gehaald; ’s avonds wordt timmerman Jan van Gerven daar dood gevonden.
     B&W stellen voor F. Anderheggen jr. en L.J. Neumeijer jr. concessie te verlenen voor de aanleg van een elektrische tramlijn van Amsterdam naar Haarlem.
zondag 21 januari In het Paleis voor Volksvlijt op het Frederiksplein staan zo’n 100 Ashantijnse (West-Afrikaanse) negers te kijk: mannen, vrouwen en kinderen.
zaterdag 27 januari Het gemeentelijk rapport De Kleedingindustrie in Amsterdam bevat onrustbarende gegevens over de akelige toestanden in de huisindustrie.
dinsdag 30 januari Een politieruiter veroorzaakt hilariteit op de Nassaukade omdat zijn balorige huurpaard uit de Hollandsche Manege in kringetjes blijft rondlopen.

Februari 1900

dinsdag 6 februari Op een openbare vergadering van de rechts-liberale kiesvereniging De Grondwet bekritiseert prof.mr. D. Josephus Jitta het ontwerp voor de Woningwet, die de overheid meer bevoegdheden geeft en het mogelijk maakt woningbouwverenigingen te subsidiëren. 
woensdag 7 februari De gemeenteraad besluit vrouwen toe te laten tot het Burgerlijk Armbestuur.
donderdag 8 februari De raad besluit tot het bouwen van enige openbare ‘privaten’ voor vrouwen, onder meer een ondergronds privaat op de Nieuwmarkt.
     Er wordt een comité gevormd dat de Nieuwezijds Voorburgwal wil zuiveren van bordelen, zoals Maison Weinthal op nummer 227 en Fatima op 324.
vrijdag 9 februari B&W stellen de raad voor af te zien van demping van de Oudezijds Achterburgwal.
dinsdag 13 februari Hoofdcommissaris Franken “gaat tot herstel van zijn gezondheid enkele weken naar buiten,” meldt het Algemeen Handelsblad.
donderdag 15 februari Door een sneeuwstorm moet de Gemeentetram ’s avonds de dienst staken.
maandag 19 februari In gebouw Eengezindheid, Spui 12, is een fancy-fair ten bate van de Boeren in Transvaal.
dinsdag 27 februari In de buurten XX (Kinkerbuurt) en YY (Pijp) begint de aanleg van nieuwe tramlijnen.

Maart 1900

donderdag 1 maart Als nieuw dienstonderdeel treedt de betreden politie in functie. Inspecteur W.E. Kervel, de chef, volgde een spoedcursus paardrijden bij Oscar Carré.
     Onder leiding van vakvereniging Recht en Plicht staken 800 bootwerkers voor meer loon voor nachtarbeid.
zaterdag 3 maart Gemeentetram-koetsiers en conducteurs werken voortaan geen 16 maar 14 uur per dag.
zondag 4 maart De Vereeniging tot verbetering van Kleinekinderbewaarplaatsen opent een nieuwe crèche in de Van Ostadestraat.
donderdag 8 maart Naaistersvereeniging Allen Eén, de Amsterdamse afdeling van de jonge Algemeene Nederlandsche Naaistersbond, viert in Ons Huis in de Rozenstraat haar derde jaarfeest. Hoogtepunt is de première van het toneelstuk dat voorzitster Roosje Vos schreef, De naaister van het verleden, het heden en de toekomst.
vrijdag 9 maart In het Paleis voor Volksvlijt begint de tweede tentoonstelling van de vereniging De Rijwiel-Industrie (RI, later RAI). Pronkstuk is de eerste automobiel uit de Spijkerfabriek op de Amsteldijk, met een twee-cilindermotor met de kracht van vijf paarden.
maandag 12 maart Dr. Pieter Zeeman aanvaardt zijn hoogleraarsambt in de natuurkunde aan de Gemeente-Universiteit met de rede Experimenteele onderzoekingen over deelen kleiner dan atomen.
donderdag 15 maart Een felle brand verwoest de grote douaneloods van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij op de Westerdoksdijk.
     In café Centraal op de Nieuwe Prinsengracht houdt de Arbeiders-Kiesvereniging in Oost (kiesdistrict Amsterdam-III) haar eerste huishoudelijke vergadering. De 25-jarige diamantbewerker Salomon (Monne) de Miranda volgt zijn vakgenoot Henri Polak op als voorzitter.
zondagmorgen 18 maart In café Oost-Indië, Kalverstraat 2, richt een aantal jongeren Football Club Ajax op. Voorzitter wordt Floris Stempel, Han Dade wordt tweede voorzitter en Karel Reeser secretaris.
vrijdag 23 maart In het Muntgebouw op het Sophiaplein (later Muntplein) vormen zestien heren een genootschap ter bevordering van de geschiedschrijving van Amsterdam. (Dat op 6 april Amstelodamum gaat heten.)
woensdag 28 maart J.F.L. Blankenberg leidt voor het eerst de jaarvergadering van het genootschap Liefdadigheid naar Vermogen, zetelend in Raamgracht 4.

April 1900

maandag 2 april Vandaag verschijnt het eerste nummer van Het Volk, Dagblad voor de Arbeiderspartij, uitgegeven door de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. De redactie, onder leiding van SDAP-voorman mr. P.J. Troelstra, is gevestigd in een oud dropfabriekje, Geldersekade 117.
woensdag 18 april De gemeenteraad komt, onder druk van vele protesten, terug van haar besluit uit oktober 1899 om de Willemspoort op het Haarlemmerplein te slopen. Ze trekt ƒ 6000 uit voor restauratie.
     Zwavelzuurfabriek Ketjen & Co krijgt een terrein benoorden het IJ in erfpacht om er een nieuwe fabriek te bouwen, in plaats van de stinkfabriek op de Overtoom.
dinsdag 23 april Koningin Wilhelmina en haar moeder Emma komen aan op het Centraal Station voor een zesdaags bezoek aan de hoofdstad.
     Schooljongens in Boerenoorlog-roes dwingen een winkelier in de Raadhuisstraat een Engelse vlag te verwijderen, die hij als reclamemateriaal had uitgehangen.

Mei 1900

zondag 6 mei Op de Haarlemmerdijk is gisteren een rijwiel gestolen, bericht de Nieuwe Rotterdamsche Courant.
woensdag 30 mei De gemeenteraad noemt geprojecteerde straten in de nieuwe woonwijk ten oosten aan de Oosterspoorweg naar eilanden in Nederlandsch-Indië.

Juni 1900

dinsdag 12 juni De Vereeniging Voor Vreemdelingenverkeer uit haar gram over het hinderlijke kleedjes kloppen op de openbare weg.
zondag 17 juni Op initiatief van metaalbewerker Uilke J. Klaren richten dertien bewoners van de oostelijke eilanden de vereniging Oosterspeeltuin op.
maandag 18 juni Het nieuwe Entrepotdok wordt in gebruik genomen.

Augustus 1900 

donderdag 2 augustus Op de Jacob van Lennepkade wordt de eerste steen gelegd voor de Sint Vincentiuskerk.
dinsdag 7 augustus De Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkersbond onder leiding van Henri Polak roept een staking uit over de vergoeding voor ‘boort’ (diamantpoeder). Het actiecentrum is de vorige week geopende ANDB-‘burcht’ in de Plantage Franschelaan.
vrijdag 10 augustus Een ontslagen politiebrigadier probeert hoofdinspecteur Poldermans te vermoorden.
zondag 12 augustus Installatie van Izaak Juda Palache als opperrabijn van de Portugees-Israëlitische gemeente.
dinsdag 14 augustus De eerste elektrische tram van Amsterdam (en van Nederland) rijdt van het Leidseplein naar het Haarlemmerplein.

September 1900

donderdag 13 september Op de Ruysdaelkade tegenover de Jacob van Campenstraat begint de sloop van Circus Arena. In het ronde gebouw uit 1895 vonden veel volksconcerten plaats, maar als circus was het een flop.
donderdag 20 september De Sint Annakerk (bijgenaamd De Pool) op Wittenburg wordt ingewijd.
zaterdag 29 september Journalisten richten een beroepsvereniging op: De Amsterdamsche Pers.

Oktober 1900

woensdag 10 oktober De gemeenteraad besluit de Overtoom te dempen en trekt er ƒ 425.000 voor uit. 
vrijdag 12 oktober Na protesten van architecten schuiven B&S de sloop van het Buitengasthuis (voormalig pesthuis) in de Constantijn Huygensstraat op de lange baan.
dinsdag 16 oktober Gejuich klinkt op als in de Stadsschouwburg en in het Grand Théâtre in de Amstelstraat de verloving wordt bekendgemaakt van koningin Wilhelmina met hertog Hendrik van Mecklenburg-Schwerin.
vrijdag 26 oktober In De Bode, van de Bond van Nederlandsche Onderwijzers, kraakt de 21-jarige Th. J. Thijssen Blauwe Bloempjes, een bundel kinderversjes. Hij vindt “dat het gerijmel is van een allooi, dat van Van Alphens eer te na zou komen; dat de maat er een is voor een karnton; dat de taal ervan eindelijk te erbarmelijk is om in 1900 nog gedrukt te worden. En dat, ten laatste nog, de moraal goor, en de humor kindsch is.”

November 1900

donderdag 1 november Schrijver, psychiater en wereldverbeteraar Frederik van Eeden (40) brengt het manuscript van Van de koele meren des doods naar de drukker.
vrijdag 2 november In een circulaire verbieden B&W het slaan van leerlingen op openbare scholen.
zaterdag 24 november Inbrekers stelen de brandkast van sigarenfabriek Modjo op de Jacob van Lennepkade.
zondag 25 november Hoofdonderwijzer A.H. Gerhard (in 1894 mede-oprichter van de SDAP) leidt in Ons Huis het tweede landelijke Onderwijscongres.
woensdag 28 november Op voorstel van het gereformeerde raadslid J.A. Wormser (boekhandelaar in de Kalverstraat) besluit de gemeenteraad de Zuid-Afrikaanse Boeren-president Paul Kruger officieel te ontvangen.

December 1900

maandag 3 december De bouw van de Nieuwe Amstelbrug bij Ceintuurbaan wordt voor ƒ 327.600 gegund aan aannemer P. Vermeer Szn.
woensdag 12 december De gemeenteraard besluit tot de bouw van een nieuwe vishal op De Ruijterkade (in plaats van die op de Nieuwmarkt) én tot het instellen van een commissie die de mogelijkheden moet onderzoeken voor stadsuitbreiding aan de overkant van het IJ.
vrijdag 14 december De gemeenteraad ontslaat gymnastiekonderwijzer P.A. Tissot van Patot wegens het slaan van een leerling. De onderwijzersbond is boos.
woensdag 19-donderdag 20 december President Paul Kruger van Zuid-Afrika krijgt een groots ontvangst.
maandag 24 december De Nederlandsche Toneelvereeniging voert in de Hollandsche Schouwburg, Plantage Middenlaan 24, met groot succes voor het eerst Herman Heijermans’ vissersdrama Op hoop van zegen op.

Delen:

Jaargang:
2000 52

Gerelateerd

Hoe hoger, hoe mooier
Hoe hoger, hoe mooier
1 december 2000
‘In wrâldstêd’
‘In wrâldstêd’
28 november 2000
Stadsmodder, paardenmest en boekweitdoppen
Stadsmodder, paardenmest en boekweitdoppen
28 november 2000