Ons Amsterdam wil gedenkteken voor Elsje Christiaens en lotgenoten

Voormalig Galgenveld was eerste ‘bezienswaardigheid’ van Noord

 

Onthulling ‘voorlopig monument’ vanmiddag, vrijdag 3 juli, 18.00 uur, kade t/o ‘Shelltoren’ (IJpromenade 1). (Voorafgegaan 17.30 uur door presentatie Noord-special, terras Tolhuistuin, IJpromenade 2, aan overzijde Buiksloterkanaal.)

 

Begin april 1664 kwam het Deense dienstmeisje Elsje Christiaens, 18 jaar jong, platzak naar Amsterdam om werk te zoeken, net als duizenden anderen. Aan het eind van de maand kreeg zij slaande ruzie met haar hospita, omdat ze haar kamerhuur niet kon betalen. De ‘slaapvrouw’ mepte Elsje met een stok, zij verweerde zich met een toevallig daar liggende bijl. De verhuurster viel dood in het keldergat. Elsje werd gepakt en op 1 mei gewurgd op een schavot voor het stadhuis op de Dam. Haar lichaam werd het IJ overgeroeid en daar opgehangen op het galgenveld in de Volewijk, om (aldus het vonnis) “te worden verteerd door de lucht en de vogelen des velds”. (Rembrandt tekende haar daar.)

 

Zo verging het tussen 1360 en 1795 in Amsterdam naar schatting bijna 1000 mensen: onverbeterlijke boeven, maar ook opstandelingen en mensen met veel domme pech. Dat ze geen echt graf kregen gold als een zeer onterende extra straf.

Maar voor ons, Amsterdammers van de 21ste eeuw, is er geen reden te doen alsof deze plek en al deze mensen er nooit zijn geweest.

Eeuwenlang was het macabere galgenveld ongeveer het eerste wat reizigers zagen die over het IJ naar Amsterdam voeren. Het was een waarschuwing: met tuig heeft deze stad geen genade. Soms ook voeren Amsterdammers met hun kinderen naar de overkant: ‘Groei niet op voor galg en rad!’ In die zin was het galgenveld de allereerste bezienswaardigheid van Noord. Tegenwoordig zijn er veel aardiger dingen te beleven…

Actie voor gedenkteken

Het galgenveld lag eeuwenlang ter plekke van het gebouw Overhoeks alias de ‘Shelltoren’ (uit 1970), dat volgend jaar een nieuw leven begint als de multifunctionele A’dam Toren. Vlak vóór deze toren, aan de waterkant, onthullen we vrijdag dan ook ons mobiele ‘voorlopig monument’. (Het zal er hooguit een half uurtje staan…)

Dat is de symbolische start van onze campagne voor een bescheiden gedenkteken (aan of vóór de toren). Iedereen kan daaraan sympathie betuigen via de Facebookpagina van Ons Amsterdam. Bij voldoende steun gaan we hard werken aan materialisatie van het plan.

Deense lotgenoot van Elsje geïdentificeerd

Niemand interesseerde zich voor Elsje in 1664. Toch werd zij bij toeval postuum beroemd, omdat niemand minder dan Rembrandt van Rijn haar ontzielde lichaam tekende en historica Isa van Eeghen in 1969 achterhaalde wie zij was. In ons vrijdag te presenteren zomernummer (grotendeels gewijd aan Noord) vertelt de historicus dr. Frans Thuijs het verhaal van een land- en lotgenoot, die te zien is op een tekening die Rembrandts leerling Anthonie van Borssom maakte van Elsje én ook een aantal andere terechtgestelden op het galgenveld in mei 1664. Waarschijnlijk werd hij samen met zijn leermeester erheen geroeid. Direct links naast Elsje tekende Van Borssom een mannenlichaam, gebogen zittend op een rad. Door nijver archiefonderzoek ontdekte Thuijs wie de dode was: de Deen Jan Nieuwkerk, die een geruchtmakende huurmoord pleegde op een vooraanstaande joodse godsdienstleraar. Deze daad en zijn gruwelijke straf zijn onder meer beschreven door de beroemde 17de-eeuwse geschiedschrijver Casparus Commelin.

‘Mini-special’ over Amsterdam-Noord: presentatie 18.30 uur, terras Tolhuistuin
Het verhaal over Jan Nieuwkerk staat in het juli-augustusnummer van Ons Amsterdam, dat vrijwel helemaal gewijd is aan Amsterdam-Noord. Het eerste exemplaar daarvan geven we voorafgaand aan de ‘monumentonthulling’ tijdens een openbare bijeenkomst in de openlucht aan stadsdeelvoorzitter Coby van Berkum.
Journalist en schrijver Jan Donkers, auteur van de bestseller Zo dicht bij Amsterdam (over de geschiedenis van Noord), zal daarbij een toespraakje houden. Hij bemoeit zich ook intensief met de toekomst van het stadsdeel.

Dit gebeurt om 17.30 uur op 50 meter afstand van de Shelltoren, op het terras van de nieuwe Tolhuistuin.

In dit nummer vindt u verder artikelen over o.a. de Van der Pekbuurt en het Floradorp, een wandeling met de charismatische buurtwerker Paul Scheerder, een verhaal over de Kindertjesboom in de Volewijk, waar volgens eeuwenoude verhalen Amsterdamse ouders hun kindertjes haalden en nog heel veel meer.

Voor meer informatie: Peter-Paul de Baar, hoofdredacteur Ons Amsterdam, 020-305 36 56 of 06-44 66 30 46.