Bomvolle special over 400 jaar Amsterdamse grachten

02_2013_cover_kleinZojuist verschenen: ons extra dikke themanummer 400 jaar Amsterdamse grachten. Afgelopen vrijdag 1 februari presenteerden we het aan burgemeester Eberhard van der Laan, in zijn ambtswoning Herengracht 502. 

De wereldberoemde Amsterdamse grachtengordel bestaat 400 jaar. En met recht wordt dat uitbundig gevierd, zeker nu de Unesco die in 2010 officieel tot ‘werelderfgoed’ verklaarde. Dit bijzondere feit was de primaire aanleiding om 2013 te bestempelen als Amsterdams feestjaar, gekoppeld aan o.a. de jubilea van het Concertgebouw (125 jaar),  Artis (175 jaar) en Felix Meritis (225 jaar) en ook de heropening van het Rijksmuseum en Van Gogh Museum.
Op die andere feesten komen we elders in deze jaargang terug. In dit nummer gaat het om indrukkendste jubileum: vier eeuwen grachtengordel. Maar (onderbelicht in het officiële programma) óók 400 jaar Jordaan: die werd vanaf 1613 bebouwd tegelijk met de Heren-, Keizers- en Prinsengracht. Die buurt verwierf roem in haar eigen stijl. 

In dit nummer:

Masterplan: mythe of werkelijkheid?
Eén ding is duidelijk: de wereldberoemde halvemaansvorm van de grachtengordel kwam er niet in één klap. Tussen de eerste eb tweede fase lag een halve eeuw. Was het eindresultaat in hoofdlijnen lang voorzien of de uitkomst van een lange rij van pragmatische keuzes? Twee vooraanstaande Amsterdam-historici  (Boudewijn Bakker en Jaap Evert Abrahamse) kibbelen erover.

Grachtengordel en Jordaan: twee werelden, toch verbonden
De Jordaan was tot een halve eeuw geleden de armste buurt van de stad, en aan de Heren-, Keizers- en Prinsengracht woonden de rijkelui. Het leken eeuwenlang twee totaal gescheiden werelden. Maar dat klopt niet helemaal: tussen beide buurten was altijd contact. Hoe?

Het Palingoproer als romanthema
Zo nu en dan ging het heel erg mis tussen de Jordanezen en de stedelijke elite. Zoals tijdens het Palingoproer van 1886. Martin Schouten schreef er een roman over. Een gesprek met de auteur.

Doorbraken die niet doorgingen
Toen rond 1870 na twee eeuwen voor opnieuw een tijd van geweldige stadsuitbreidingen aanbrak en het verkeer werd gemoderniseerd,  kwam de grachtengordel onder druk te staan. Vele grachtenhuizen verdwenen voor de aanleg van de Raadhuisstraat en de verbreding van straat/Vijzelgracht en later ook de Weesperstraat. Andere radicale plannen verdwenen gelukkig van tafel, vertelt architectuurhistoricus Vincent van Rossem. Zoals de drastische verbreding van de Leidsestraat, en het ‘Plan-Kaasjager’, om een deel van de Amstel en grachten te dempen. (Van Rossem is bovendien hoofdpersoon in onze serie De vaste route.

Moorddadige waanzin in de Gouden Bocht
In onze vaste rubriek Hier gebeurde het ditmaal het verhaal over de ‘door verregaande melancolie’ dolgedraaide hoofdbewoner van Herengracht 497, regent Adriaan Valckenier, die probeerde zijn vrouw dood te schieten. Dat mislukte overigens. Als ‘onnut schepsel voor de samenleving’ werd hij confortabel maar levenslang opgesloten.

De Negen Straatjes toen en nu
Niet iedereen in de grachtengordel was stinkrijk. In de zijstraatjes woonden van oudsher kleine zelfstandigen: bakkers, slagers, laarzenmakers, koperwerkers, boekhandelaren. We zoomen in op de Hartenstraat, waar Multatuli’s Woutertje Pieterse ooit in een boekwinkeltje de ridderroman Glorioso huurde.

Thee met taartjes uit de grachtengordel
Op basis van doorgaans handgeschreven recepten uit de 18de en 19de eeuw die de ‘mevrouwen’ uitwisselden, stelden Marleen Willebrands en Margriet de Roever hun Grachtengordelkookboek samen. Wij geven alvast een voorproefje.

Toeristische troefkaart: per rondvaartboot door de grachten
Als in de jaren twintig niet de rondvaartboot was bedacht, dan had de Amsterdamse grachtengordel nu waarschijnlijk niet op de Werelderfgoedlijst gestaan!

Vier eeuwen wonen in een grachtenhuis: Keizersgracht 27
Enerzijds weerspiegelt de bewoningsgeschiedenis van Keizersgracht 27 ontwikkelingen in de hele grachtengordel: eeuwenlang bewoning van het hele huis door één familie tegelijk, dan (na ca. 1920) ‘kantorisering’ en na 1980 terugkeer van de woonfunctie in de vorm van appartementen. Maar ieder huis is ook weer uniek: hier woonde bijvoorbeeld kort na 1800 Jacob de Vos, die zijn gezinsleven vastlegde en talloze geestige tekeningen.

●  Grachtengordel als scheldwoord
Eeuwenlang was men trots en blij als men aan de grachten kon wonen. Maar na 1990 zat er ineens een kwalijk luchtje aan, als je ‘typisch grachtengordel’ of een ‘grachtengordeldier’ werd genoemd. Wat zat daarachter? NRC-Handelsbladredacteur Hubert Smeets analyseert.

 Mondriaan op ‘t Singel
Piet Mondriaan schilderde in januari 1893 (hij woonde net een jaar in Amsterdam) een winters vergezicht op de Ronde Lutherse Kerk  aan het Singel. In niets lijkt het op zijn latere werk. In de rubriek Dubbelfocus zoeken Jessica Voeten en fotograaf Hans van den Bogaard zijn gezichtspunt terug. 

Grachtenhuizen met een verhaal
Verspreid door dit nummer: korte portretjes van plekken in grachtengordel en Jordaan met aparte bewoners of waar iets bijzonders gebeurde.  Zoals: Blauwburgwal, hoek Herengracht (dramatisch bombardement), Bloemgracht 76 (drukkerij van Blaeu), Hartenstraat 19 (‘Broeder Gerardus Johannes’), Herengracht 60 (Boissevain en Voskuil), Herengracht 100 (AKO-oprichter Martin Wolff), Herengracht 240 (Hiltermann en Haagse Post), Herengracht 286: (Heinrich Schliemann en koloniale glorie), Herengracht 459 (eerste ‘dokteres’ Aletta Jacobs), Keizersgracht bij Amstel (19de-eeuwse ‘pantoffelparade’), Keizersgracht 149: De Geer, Büch en De Koning van Zweden.)  

Ons Amsterdamis voor € 6 verkrijgbaar in vele boekhandels en kiosken en te bestellen via nummer 088-2265235. Voor losse nummers en abonnementen ook: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.