Nummer 8: September 2016

Tussen kroeg en academie: 50 jaar Athenaeum BoekhandelAthenaeum-1

Athenaeum op het Spui is veel meer dan een boekhandel. Het is tevens een ontmoetingsplek van literatuurliefhebbers, studiosi en nieuwsverslinders. Dat heeft de winkel niet alleen aan de idealen van de oprichters te danken, maar ook aan de strategische locatie.


Op de avond van 15 september 1966 ging Athenaeum open. De winkel was opgezet door classicus, bibliofiel en literatuurkenner Johan Polak (1928-1992), die in 1962 al met Rob van Gennep (1937-1994) uitgeverij Polak & Van Gennep had opgericht. Nadat zij in 1968 in vriendschap uiteengingen (Van Gennep begon een eigen, linkse politieke uitgeverij die zijn naam droeg) ging de firma onder Polaks leiding Athenaeum Polak & Van Gennep heten.
Zowel uitgeverij als boekhandel hadden in de eerste jaren baat bij de welstand van Polak, wiens vader directeur van de bekende essencefabriek Polak & Schwarz (Zaandam/Hilversum) was geweest. Maar in 1976 deed hij de zaak over aan een besloten vennootschap onder leiding van Guus Schut, waarvan het personeel in vaste dienst via een stichting medeaandeelhouder werd. En zo is het nog steeds.
Die medezeggenschap is één aspect van het idealistische tintje dat Athenaeum nog steeds enigszins kenmerkt. Al was Johan Polak, een estheet bij uitstek, anders dan Van Gennep allesbehalve dol op politiek rumoer. Wel zette hij zich in voor homo-emancipatie. "Maar voor hem was van begin af aan het leveren van een breed assortiment van goede boeken veel belangrijker dan het maken van winst", zegt Maarten Asscher, directeur sinds 2004. Hij heeft Polak nog goed gekend; tegen het eind van zijn rechtenstudie solliciteerde hij bij de uitgeverij en tot diens dood bleven zij bevriend. "Ja, Johans geest leeft hier nog steeds voort", zegt Asscher, met een knik naar zijn portret in de vensterbank.

Ééntjes
Zeker in de eerste jaren had de boekhandel een behoorlijk links imago, eenvoudigweg omdat het een van de weinige plekken in de stad was waar je 'alternatieve' boeken en tijdschriften kon kopen. Voorpost op dat vlak werd het in 1969 geopende Athenaeum Nieuwscentrum, links van de winkel. In de bakken buiten waren brochures te vinden van tal van socialistische, communistische, anarchistische en feministische groeperingen, maar ook Amerikaanse undergroundstrips en popbladen. En binnen vergaderde in 1970 regelmatig de Kabouterbeweging van Roel van Duijn. In de boekwinkel was de sfeer aanzienlijk bezadigder. "Eigenlijk is daar sinds 1966 heel weinig veranderd. Wel hebben we aanzienlijk meer ruimte gekregen."
De wilde haren van rond 1970 zijn er nu wel af. "Al vinden we nog steeds wel dat de wereld verbeterd moet worden", grijnst Asscher. "We doen in ieder geval niet aan partijpolitiek. De boeken van Femke Halsema van GroenLinks staan naast die van Wilders' Martin Bosma. We hebben ook Pim Fortuyn eens laten signeren. Het bleef bij die ene keer, want er kwam niemand opdagen. Dat hebben we wel anders meegemaakt. Bij signeersessies van Donna Tartt en Jan Wolkers stonden er lange rijen op het Spui."
Athenaeum hecht nog steeds aan een zeer breed assortiment boeken, dus bijvoorbeeld ook aan de literaire juweeltjes die het niet in zich hebben om kaskrakers te worden. "Hier geen grote stapels van één en dezelfde bestseller. We hebben vooral 'ééntjes', boeken die we slechts in één exemplaar op voorraad hebben." Bijna een derde van alle boeken wordt tegenwoordig overigens verkocht via de eigen webwinkel.

Spui25
In welk opzicht verschilt Athenaeum nog meer van veel andere boekwinkels? "Wij zijn internationaler, denk ik. Zo'n 40% van de titels is buitenlands: Engels, Frans, Duits, Italiaans, Spaans, Latijn en Grieks. Bovendien zijn we behalve een literaire ook een academische boekhandel. We leveren studieboeken aan de Universiteit en Hogeschool van Amsterdam en hebben kortingsafspraken met studieverenigingen. Sinds 2015 is er ook een winkel op de hoek Roetersstraat/Sarphatistraat, waar nu veel studies geconcentreerd zijn." In het vernieuwde Rijksmuseum heeft Athenaeum een filiaal gespecialiseerd in kunst en geschiedenis.
Er is nog een derde onderscheidend punt. "Wij doen veel rondom de winkel. Soms in de winkel zelf, tegenwoordig vooral hiertegenover in academisch cultureel centrum Spui25, een zaaltje met 100 stoelen tussen het Maagdenhuis en de Oude Lutherse Kerk. Dat runnen we samen met de UvA, de HvA, de KNAW, het NIOD, De Bezige Bij en De Groene Amsterdammer. Boekpresentaties, lezingen, debatten en prijsuitreikingen. Gratis toegankelijk!"
Met Spui25 is het culturele en sociale leven op het Spui nog bruisender geworden dan het al was. "Ja, de nabijheid van de universiteit heeft onmiskenbaar bij gedragen aan ons succes. Net als de kroegen met veel schrijvend volk: De Zwart, Hoppe en Luxembourg, de vrijdagse Boekenmarkt, The American Book Center aan de overkant van de Nieuwezijds en het Amsterdam Museum. En natuurlijk Het Lieverdje, nog steeds een symbool van roerig Amsterdam. Omgekeerd proberen wij ook bij te dragen aan de glorie van het Spui!"