Nummer 4: April 2007



Reigers na 600 jaar terug
Wijk Reigersbos genoemd naar middeleeuws jachtgebied
Tekst: Ruud Siekerman

042007_ReigersbosIn Gaasperdam bestaat sinds een kwart eeuw de wijk Reigersbos met gelijknamig winkelcentrum. Weinigen weten dat deze naam afstamt van een hier gelegen middeleeuws bos, dat inderdaad vol reigers zat. Sinds een paar jaar zijn deze vogels terug van weggeweest – na zes eeuwen.

De woonwijk Reigersbos in Zuidoost is in eerste instantie vernoemd naar een boerderij. En wel een exemplaar aan de Abcouderstraatweg dat in 1967 voor de aanleg van Zuidoost moest wijken; nu bevindt zich daar het voorplein van het AMC. Iets westelijker lagen in eerdere periodes ook al twee boerderijen met die naam. En op een kaart uit 1641 is Reigersbos bovendien de naam van een deel van de Holendrechterpolder ten westen van de Abcouderstraatweg.
Maar de oorsprong van de naam gaat veel verder terug in de tijd. In de 12de eeuw strekte zich een groot veengebied uit tussen het Bijlmermeer (toen nog een woeste watervlakte), de Gaasp en het Gein. Het was een moerassig gebied (broec) met veel bomen. In Abcoude woonden toen al mensen, net als in Ouderkerk, Amstelveen, Duivendrecht, Diemen, Amsterdam en Weesp. Het land tussen deze woonplaatsen, Amstelland geheten, viel onder het bestuur van de bisschop van Utrecht, die het in leen had van de Duitse keizer. Op zijn beurt gaf hij land aan trouwe vazallen in leen.
Op die manier had in de 12de en 13de eeuw het geslacht Van Aemstel het gebied in beheer. In documenten uit die tijd wordt voor de streek tussen het Bijlmermeer, de Gaasp en het Gein de naam Bindelmerebroec of Bindelmerebosch gehanteerd (Bindelmeer was de eerdere naam voor het Bijlmermeer). Eind 13de eeuw is voor het eerst sprake van een ‘reigerbos’. In die jaren zijn er problemen tussen de heren Van Aemstel en hun leenheer, de bisschop van Utrecht. In 1285 verliezen de Van Aemstels hun rechten en krijgt graaf Floris V van Holland het Bindelmerebroec in leen, samen met “dat bussce, daer die reygers inne broeden”. Tevens ontvangt Floris V Muiden, Weesp, Diemen en Naardingerland in leen. De huidige grenzen van Noord-Holland en Utrecht zijn daardoor bepaald.
Het zijn roerige tijden. Na de moord op Floris V in 1296, waar Gijsbrecht van Aemstel bij betrokken is, worden de goederen van de Van Aemstels verbeurd verklaard. Bij de regeling van de nieuwe eigendomsverhoudingen in 1298 is dan opnieuw sprake van “Bindelmere broeck, daer die reijgers inne broeden”.

Reigers als lekkernij
De reigers worden steeds weer apart genoemd in de stukken. In 1300 draagt Jan II, graaf van Henegouwen en Holland, het beheer van Amstelland over aan zijn broer Gwijde met uitzondering van het “Reygersbosch in Aemstellant”. Dat houdt hij voor zichzelf. In 1363 staat hertog Albrecht van Beieren, die dan graaf van Holland is, de heren van Egmond en IJsselstein toe “den Reijgerbosch te Bindelmeerebroec” voor de jacht te gebruiken. Maar hij schrijft ook voor dat de gewoonte in stand moet blijven om “grauwe” (blauwe) reigers te leveren aan de herberg, waar hij met zijn gevolg vertoeft als hij in Holland is. Ook bepaalt hij dat geen hout mag worden gekapt in het bos waar de reigers wonen en dat geen andere schade mag worden aangericht. Tegen stropers zal streng worden opgetreden
In 1417 is voor het laatst sprake van het Reigersbos. Daarna is het bos met de reigerkolonie verdwenen. Soms is verondersteld dat dit historische Reigersbos door een geweldige orkaan is verwoest, maar dat moet een mythe zijn. De werkelijke reden is dat het Bindelmerebroec vanaf de 13de eeuw in cultuur is gebracht, een operatie die doorging tot in de 15de eeuw. Door de groei van de stedelijke bevolking was de afzet van de boerenproducten gegarandeerd. Amsterdam bijvoorbeeld groeide in de 14de eeuw van 1000 tot ruim 3000 inwoners. Het Bindelmerebroec werd ontgonnen vanaf de bewoonde oevers van het Bijlmermeer, de Gaasp en het Gein. Vanuit die nederzettingen ging men het moerasgebied te lijf.

Begerenswaardig bezit
Leggen we nu oude en nieuwe kaarten over elkaar, dan blijkt dat het historische Reigersbos ongeveer op de plaats lag van de huidige wijk van die naam. Het bos moet wel een uitzonderlijk oord zijn geweest, anders is niet te begrijpen dat het in de documenten steeds apart wordt genoemd. Waren reigers in die tijd zo bijzonder? Niet alleen hertog Albrecht kreeg ze graag als gebraad voorgezet. Margaretha van Kleef, zijn tweede echtgenote, liet in 1401 in Amsterdam “uten Reyghersbosch 19 reyghers” bezorgen. De adel vond reigers blijkbaar niet te versmaden.
Ook Jacob van Maerlant heeft het in zijn Der naturen bloemen over reigers. Dit beroemde werk is te omschrijven als een middeleeuwse natuurencyclopedie, de eerste in de volkstaal. Omstreeks 1270 schreef Van Maerlant dat er witte en scire (blauwe) reigers bestonden. Van die twee soorten waren de ‘scire’ het lekkerst en het gezondst. En over reigervet zegt hij: “Smout van den eigher es specie diere” – oftewel, vet van de reiger is een kostbaar geneesmiddel. Het zou helpen tegen jicht. Reigers dienden ook als lokaas bij de valkenjacht, een aan de adel voorbehouden sport. Een reiger was dus niet zomaar een vogel. Een bos met reigers was een begerenswaardig bezit voor heren en dames van adel.
Maar vanaf de 15de eeuw was het dus gedaan met het bos. Reigers zullen er in de polders tussen het Bijlmermeer, de Gaasp en het Gein al die eeuwen na het verdwijnen van het Bindelmerebroec genoeg hebben rondgevlogen. Nu liepen ze echter geen gevaar meer op de tafel van bewoners van de polders te belanden. Van broedende kolonies is zes eeuwen lang geen sprake meer – tot de aanleg van Zuidoost. Het Gaasperpark, oorspronkelijk aangelegd als Floriadepark in 1982, groeide uit tot een flink bos. Vorig jaar waren er enkele nesten van reigers te vinden. We telden er deze winter al acht.
Reigers in Bindelmerebroec? Na 600 jaar ‘terug van weggeweest’.